Ο Ρενέ Ντεκάρτ θεωρείται σταθμός στην ιστορία της ευρωπαϊκής φιλοσοφίας. Υπήρξε μια από τις σημαντικότερες μορφές του ηπειρωτικού-ευρωπαϊκού ορθολογισμού. Ο θεμελιωτής του τρόπου σκέψης της νεωτερικότητας εισήγαγε τον απόλυτο διαχωρισμό υλικού και πνευματικού κόσμου και συνέβαλε στην αντιμετώπιση του υλικού κόσμου ως επαρκούς και αυτόνομου αντικειμένου μελέτης. Αφετηριακή παραδοχή του καρτεσιανισμού είναι ότι τα περιεχόμενα της εμπειρίας δεν μπορούν να αποτελέσουν το θεμέλιο για τη θεωρητική κατανόηση των φυσικών νομοτελειών. Ο Καρτέσιος θεωρεί τα αισθητήρια όργανα ως αναξιόπιστους μάρτυρες όσον αφορά την υποκείμενη δομή της πραγματικότητας. Με ποιο τρόπο μπορεί ο άνθρωπος να οδηγηθεί στη βεβαιότητα; Μόνο μέσω της αμφιβολίας. Για όλα τα πράγματα, ισχυρίστηκε ο Ντεκάρτ, μπορώ να αμφιβάλλω (de omnibus dubitandum est). Για ένα πράγμα δεν μπορώ να αμφιβάλλω ˙ για το γεγονός ότι αμφιβάλλω. Το γεγονός, όμως, ότι αμφιβάλλω σκεπτόμενος, σημαίνει ότι υπάρχω. Σκέπτομαι, άρα υπάρχω. Αυτή είναι η ιστορική διατύπωση του cogito ergo sum, της πιο ισχυρής άρνησης της αυθεντίας. Η ακλόνητη αυτή βεβαιότητα της ύπαρξής μας είναι άμεση και ενορατική. Ο Καρτέσιος καταργεί την έννοια της ατομικής ουσίας και την αντικαθιστά με την έννοια της υπόστασης (substantia), την οποία θεμελιώνει αποκλειστικά στη δυνατότητα της σκέψης αποδεσμεύοντάς την από την αναγκαιότητα της ύλης. Όπως αναφέρει στο δεύτερο στοχασμό του, θεωρεί τον εαυτό του σκεπτόμενο πράγμα (res cogitans), το οποίο «αμφιβάλλει, νοεί, βεβαιώνει, αρνείται, θέλει, δεν θέλει, φαντάζεται επίσης και αισθάνεται». Θεμέλιο, λοιπόν, της γνώσης για τον Καρτέσιο είναι το ανθρώπινο σκεπτόμενο υποκείμενο.
Η βεβαιότητα της ύπαρξής μας, όμως, δεν συνεπάγεται αυτόματα τη βέβαιη γνώση του εξωτερικού κόσμου. Πώς μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι όσα βλέπουμε γύρω μας είναι αληθινά; Ότι δεν μας εξαπατούν οι αισθήσεις μας; Για να μπορέσει ο Ντεκάρτ να θεμελιώσει τη βεβαιότητα και τη γνώση του εξωτερικού κόσμου προϋποθέτει την ύπαρξη του Θεού. Υποστήριξε, λοιπόν, ότι η ψυχή μας, εκτός από τις ιδέες και τις έννοιες, τις οποίες σχηματίζουμε παρατηρώντας τον εξωτερικό κόσμο, είναι εφοδιασμένη με ορισμένες έμφυτες ιδέες, ή έννοιες, μεταξύ των οποίων υπάρχει η ιδέα της τελειότητας, η οποία παραπέμπει σε ένα τέλειο ον, καθόσον δεν μπορεί παρά να έχει δημιουργηθεί από ένα τέλειο ον και όχι από εμάς, που είμαστε ατελείς. Τέλειο ον είναι μόνο ο Θεός. Ο Θεός αποτελεί την πηγή της αλήθειας και δεν θα επέτρεπε ποτέ ο άνθρωπος να εξαπατάται κατ’ εξακολούθηση.
Νους και σώμα
Ο Ντεκάρτ υποστήριξε ότι σύμπαν είναι μια τεράστια μηχανή. Όλα όσα υπάρχουν στον κόσμο της φύσης είναι μηχανές, ακόμα και τα ζώα, τα οποία αποκάλεσε αυτόματα, είναι μηχανές. Μοναδική εξαίρεση, κατά τον Ντεκάρτ, αποτελεί ο άνθρωπος, οποίος εκτός από το σώμα του, το οποίο από τη φύση του είναι πάντοτε διαιρετό και λειτουργεί, όπως μία μηχανή, διαθέτει και ψυχή, η οποία αποτελεί το ουσιαστικό τμήμα της ύπαρξής του. Βασικό χαρακτηριστικό της ψυχής είναι η νόηση, ενώ βασικό γνώρισμα του σώματος, όπως και κάθε υλικής οντότητας, είναι η έκταση. Ως έκταση νοείται αυτό που έχει τις γεωμετρικές ιδιότητες του σχήματος, του μεγέθους, της διαιρετότητας κ.ο.κ. Το ερώτημα, το οποίο τίθεται, είναι πώς είναι δυνατόν δύο εκ διαμέτρου διαφορετικές μεταξύ τους οντότητες, όπως το σώμα και η ψυχή, να επικοινωνούν και να επηρεάζουν η μία την άλλη. Για να απαντήσει στο ερώτημα αυτό, ο Ντεκάρτ εισήγαγε τη θεωρία των ζωικών πνευμάτων και του κωναρίου. Συγκεκριμένα, στα στοιχεία του αίματός μας, περιλαμβάνονται ζωικά πνεύματα, τα οποία έχουν ως αποστολή τη μεταφορά μηνυμάτων από την ψυχή προς το σώμα και αντιστρόφως. Η περιοχή όπου τα ζωικά πνεύματα, έχοντας παραλάβει ένα μήνυμα από την ψυχή, π.χ. την πρόθεσή μου να σηκώσω το χέρι μου, το παραδίδουν σε άλλα ζωικά πνεύματα, τα οποία θα το μεταφέρουν σε συγκεκριμένο τμήμα του σώματος, στην προκειμένη περίπτωση στο χέρι μου, και θα εκτελεστεί κατ’ αυτόν τον τρόπο η εντολή της ψυχής, είναι μια απόφυση του εγκεφάλου, το κωνάριο (gradula pinealis). Ολοκληρώνοντας τους μεταφυσικούς στοχασμούς του ο Ντεκάρτ, εισηγήθηκε την ύπαρξη τριών υποστάσεων: «πρώτον του εαυτού του, ως res cogitans ή σκεπτόμενης υπόστασης, δεύτερον του Θεού (causa sui), της άπειρης υπόστασης που τον δημιούργησε και τρίτον της ύλης ή έκτατης υπόστασης (res extensa)».
Ο δυϊσμός του
καρτεσιανισμού είναι εμφανής και στην αντίληψή του για τον κόσμο του πνεύματος
και της ύλης, καθώς θεωρεί ότι ο κόσμος του πνεύματος διέπεται από ελευθερία,
ενώ ο κόσμος της ύλης, δηλαδή ο κόσμος των εκτατών σωμάτων στο χώρο, διέπεται
από αδήριτους φυσικούς νόμους σύμφωνα με τη μηχανιστική αντίληψη του υλικού
κόσμου. Για να γνωρίσουμε, επομένως, με βεβαιότητα τον τρόπο που λειτουργεί η
φύση, θα πρέπει να ανακαλύψουμε τους νόμους που τη διέπουν. Μόνο η δυνατότητα
ανάλυσης και αναγωγής του εξωτερικού κόσμου σε μαθηματικές σχέσεις καθιστά
εφικτή τη βεβαιότητα γνώσης του.
