Η άνοδος του φασισμού στην Ιταλία κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου
Αίτια
Οι συνθήκες που επικράτησαν στην Ιταλία μετά το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου δεν ήταν ευνοϊκές για την απρόσκοπτη λειτουργία του κοινοβουλευτισμού. Αν και η Ιταλία κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ήταν με το μέρος των νικητών αποσπώντας σημαντικά εδαφικά οφέλη, υπήρξε θύμα ανικανοποίητου εθνικισμού και το όραμα της οικοδόμησης μίας ισχυρής αυτοκρατορίας δεν πραγματοποιήθηκε. Το άμεσο οικονομικό κόστος της ιταλικής συμμετοχής στην παγκόσμια σύρραξη ήταν πάνω από δεκαπέντε δισεκατομμύρια δολάρια, μεγάλο ποσό για μία φτωχή χώρα, όπως η Ιταλία. Επτακόσιες χιλιάδες ανθρώπινες ζωές χάθηκαν. Ανεπαρκές τίμημα για τις θυσίες των Ιταλών και την πολύτιμη συνεισφορά τους στη νίκη της Αντάντ. Εξαιτίας του γεγονότος αυτού δημιουργήθηκαν αισθήματα ταπείνωσης και πικρίας, ιδιαίτερα στους νέους ανθρώπους, οι οποίοι αντιμετώπιζαν περιφρονητικά την ισχύουσα πολιτική ηγεσία ως ανίκανη, ηττοπαθή και διεφθαρμένη.
Ο πόλεμος, όμως, επέφερε και άλλα δεινά. Προκάλεσε νομισματικό πληθωρισμό, και κατά συνέπεια αύξηση των τιμών και κερδοσκοπία. Η σοβαρότερη, ίσως, συνέπεια του πολέμου, τουλάχιστον για τα μεσαία και τα ανώτερα στρώματα, ήταν η ανάπτυξη του σοσιαλισμού. Με την πολιτική κάλυψη και την ενθάρρυνση των σοσιαλιστών, ενώσεις εργατών προχωρούσαν σε καταλήψεις εργοστασίων στις πόλεις, ενώ στην ύπαιθρο ομάδες ακτημόνων χωρικών καταπατούσαν τα μεγάλα αγροκτήματα και διεκδικούσαν τη διανομή τους. Την κατάσταση αυτή της πολιτικής αστάθειας και κοινωνικής αναταραχής εκμεταλλεύτηκε ο Μουσολίνι και αναδείχθηκε σε εμπνευστή και ηγέτη του φασιστικού κινήματος της Ιταλίας.
Ο Μουσολίνι, πρώην σοσιαλιστής δημοσιογράφος, αρχισυντάκτης αρχικά της σοσιαλιστικής εφημερίδας Avanti και μετέπειτα της εφημερίδας Il Popolo d’Italia, διατύπωσε το 1919 το ιδρυτικό πρόγραμμα του φασιστικού κινήματος. Το πρόγραμμα, ενώ αρχικά ήταν φιλολαϊκό, καθώς απαιτούσε ανάμεσα στα άλλα την εφαρμογή της οκτάωρης εργασίας και βαριά φορολογία του κεφαλαίου, ένα χρόνο αργότερα αντικαταστάθηκε από ένα κείμενο σαφέστατα πιο συντηρητικό χωρίς επιβαρύνσεις των μεγαλογαιοκτημόνων και των βιομηχάνων και με έντονα εθνικιστικό λεξιλόγιο.
Ιδεολογικά χαρακτηριστικά
Ο όρος φασισμός προέρχεται από την λατινική λέξη «fasces», το οποίο ήταν αρχαίο ρωμαϊκό έμβλημα εξουσίας, που απεικόνιζε «ράβδους δεμένες γύρω από έναν πέλεκυ». Ο Μουσολίνι οργάνωσε σε ολόκληρη την Ιταλία τοπικές παραστρατιωτικές ομάδες, τις επονομαζόμενες fasci, μέλη των οποίων ήταν νέοι ιδεαλιστές και φανατικοί εθνικιστές. Οι μελανοχίτωνες ( φορούσαν όλοι ομοιόμορφες στολές με μαύρα πουκάμισα) φασίστες διακρίνονταν για την πειθαρχία, την οργάνωση και τη βίαιη δράση.
Τα κυριότερα δόγματα του ιταλικού φασισμού ήταν τα εξής:
1. Ο Ολοκληρωτισμός: «Υπεράνω όλων το κράτος», το οποίο σήμαινε: «Τίποτε έξω από το κράτος, τίποτε εναντίον του κράτους».
2. Ο Εθνικισμός: «Το έθνος είναι η υψηλότερη μορφή κοινωνίας που δημιουργήθηκε ποτέ». Τα συμφέροντα ενός έθνους δεν θα μπορούσαν ποτέ να συνδυαστούν με τα συμφέροντα άλλου έθνους. Για τους φασίστες ο διεθνισμός αποτελούσε διαστροφή της ανθρώπινης προόδου.
3. Ο Μιλιταρισμός: «Ο πόλεμος εξυψώνει, εξευγενίζει τον άνθρωπο και αναζωογονεί παρηκμασμένους λαούς;. Κατά συνέπεια, ένα έθνος οφείλει να είναι έτοιμο να πολεμήσει για να διεκδικήσει την επέκτασή του. Διαφορετικά είναι καταδικασμένο σε μαρασμό».
4. Ο Κορπορατισμός: Η ιταλική οικονομία τέθηκε κάτω από τη διεύθυνση είκοσι δύο (22) σωματείων, από τα οποία το κάθε ένα ήταν υπεύθυνο για έναν παραγωγικό τομέα.
Πολιτικές πρακτικές
Ο Μουσολίνι απέδιδε τεράστια σημασία στην προπαγάνδα εντός και εκτός Ιταλίας. Ο τύπος, το ραδιόφωνο, η εκπαίδευση, η κινηματογραφική παραγωγή, μεγάλες αθλητικές συναντήσεις, όλα εποπτεύονταν προσεκτικά, ώστε να κατασκευάσουν την πλάνη ότι ο φασισμός ήταν το δόγμα του 20ού αιώνα που αντικαθιστούσε τον φιλελευθερισμό και τη δημοκρατία, καθώς και να καλλιεργήσουν τον μύθο του Duce (Ηγέτη), όπως αρεσκόταν να αποκαλείται. Ο Μουσολίνι εξαπέλυσε κύμα διώξεων και δολοφονιών κομμουνιστών, σοσιαλιστών, συνδικαλιστών, καθώς και πολιτικών και δημοσίων προσώπων, οι οποίοι αντιδρούσαν στην πολιτική του. Ακόμα και η άνοδος στην εξουσία έγινε με βίαιο τρόπο. Ύστερα από μία μεγαλειώδη πορεία προς τη Ρώμη, πενήντα χιλιάδες μελανοχίτωνες κατέλαβαν την πρωτεύουσα στις 28 Οκτωβρίου 1922, εξανάγκασαν τον πρωθυπουργό να παραιτηθεί και έλαβαν από το βασιλιά την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης. Σε διάστημα τριών χρόνων η επανάσταση του Μουσολίνι είχε ολοκληρωθεί. Καταργήθηκε το σύστημα του υπουργικού συμβουλίου και της ευθύνης του στο κοινοβούλιο, επιβλήθηκε το μονοκομματικό κράτος και το κοινοβούλιο περιορίστηκε στο ρόλο της έγκρισης των διαταγμάτων. Τη Βουλή αντικατέστησε το Συμβούλιο των fasci και των συντεχνιών.
