Νικόλαος Σταυρινίδης (1895-1987)
Ένας μεγάλος θησαυρός για την ιστορία της Κρήτης και για τα χρόνια της Τουρκοκρατίας στο νησί, αποτελούν αναμφισβήτητα οι Κώδικες του Ιερατείου, τα λεγόμενα Τούρκικα Αρχεία που μεταφράστηκαν σε ένα μεγάλο μέρος τους από τον αείμνηστο Νικόλαο Σταυρινίδη. Ο ίδιος στα γραφόμενά του παραθέτει όλη σχεδόν την ιστορία για την διάσωση και «περιπέτεια» των αρχείων θυμίζοντας στους νεότερους πως χρωστάμε πολλά στον Γεώργιο Ι. Οικονομίδη, άριστο γνώστη της Τουρκικής γλώσσας, που ανέλαβε στα 1909 το Μεταφραστικό Γραφείο Ηρακλείου. Ήταν αυτός που παρέλαβε από την Υπηρεσία των Εκβαφίων τους 225 Κώδικες του Ιεροδικείου Ηρακλείου και μάλιστα κατόπιν έντονων διαμαρτυριών.
Η τούρκικη εφημερίδα «Τασβιρί Εφκιάρ» όπως φαίνεται από τα αρχεία της Βικελαίας Δημοτικής Βιβλιοθήκης του Ηρακλείου και την εφημερίδα ΙΔΗ, καταφέρθηκε εναντίον του με ένα πολύ βίαιο άρθρο. Μερικά χρόνια αργότερα με την ανταλλαγή των Πληθυσμών, η Μικτή Επιτροπή Ανταλλαγής θέλησε, φεύγοντας, να πάρει μαζί της όχι μόνο τους Κώδικες αλλά και όλο το αρχείο της Υπηρεσίας των Εκβαφίων, με όλους τους κτηματικούς κώδικες, καθώς και ό,τι είχε συνταχθεί από τους τρεις Τούρκους συμβολαιογράφους του Ηρακλείου, στο οποίο αντιστάθηκε με όλες του τις δυνάμεις. Σημειώνεται, επίσης, η σπουδαιότητα των Κωδίκων του Ιερατείου, γιατί εκτός όλων των άλλων, περιλαμβάνουν πολύτιμα στοιχεία δυόμισι αιώνων που αφορούν κυβερνητικές διαταγές τα λεγόμενα Σουλτανικά Φιρμάνια, αφιερωτήρια, μετατροπές εκκλησιών σε μουσουλμανικά τεμένη και πολλά ιστορικά γεγονότα τα οποία διαφωτίζουν την ιστορία του νησιού.
Ο Νικόλαος Σταυρινίδης από το 1931 που διορίζεται βοηθός του στο Μεταφραστικό Γραφείο Ηρακλείου σύνδεσε την ζωή του με τον σκοπό της μετάφρασής τους και της ολοκληρωτικής διάσωσής τους, όσο αυτό ήταν δυνατόν. Το Γραφείο λίγο αργότερα καταργείται, δήθεν λόγω οικονομικών προβλημάτων, όπως αναφέρει ο ίδιος ο Σταυρινίδης και παρά τις δικές του ενέργειες στην Βουλή και στην Γερουσία για την σπουδαιότητα των κατάστιχων του Κτηματολογίου και των Κωδίκων, οι προσπάθειες αποδείχτηκαν μάταιες. Το αρχείο που παραδόθηκε στο Υποθηκοφυλακείο εκείνη την εποχή είχε 1076 χειρόγραφους τόμους και από αυτούς οι 900 περίπου ήταν γραμμένοι στην Τούρκικη γλώσσα.
Κανείς δεν έδειξε να γνωρίζει την σπουδαιότητά τους.
Τέσσερα χρόνια αργότερα ο μητροπολίτης Τιμόθεος Βενέρης με αίτημά του στον τότε Δήμαρχο Ηρακλείου Μηνά Γεωργιάδη, κατάφερε να συσταθεί από τον Δήμο μια νέα μεταφραστική υπηρεσία του τμήματος των ιστορικών χειρογράφων της Βικελαίας Δημοτικής Βιβλιοθήκης, όπου ο Νικόλαος Σταυρινίδης ανέλαβε ξανά την εργασία του. Είναι γνωστό επίσης, το απίστευτο γεγονός που συνέβη μετά την πτώση των Γερμανών Αλεξιπτωτιστών το 1941 και τον βομβαρδισμό της πόλης, που εξανάγκασε τους κατοίκους να απομακρυνθούν για κάποιο διάστημα από τα σπίτια τους και φυσικά από τις εργασίες τους. Τότε, λίγες μέρες αργότερα, μνημονεύει ο Νικόλαος Σταυρινίδης, επιστρέφοντας είδε με έκπληξη μαζί με τον τότε έφορο της Βικελαίας Στέργιο Σπανάκη, ότι όλος ο όγκος των κωδίκων και λοιπών εγγράφων του Αρχείου βρισκόταν στη μέση του δρόμου και ο καθένας θα μπορούσε να πάρει ό,τι ήθελε ή ακόμα χειρότερα να πατηθεί ή να χαθεί σαν σκουπίδι ο,τιδήποτε. Η ρήση του Γερμανού Υπευθύνου τότε, διορισθέντος από τον Δήμαρχο Ηρακλείου για το Γραφείο τούτο ήταν οικτρή : «ωσάν αλλόφρων μας εξεδίωξεν εκ του γραφείου του, λέγων, ότι η ανθρωπότης δεν έχει πλέον ανάγκην αρχείων Ιστορίας, διότι τώρα αρχίζει νέα ιστορική περίοδος!»
Αξιοσημείωτο τέλος είναι, πως, πάντα σύμφωνα με τα γραφόμενα του Ν. Σταυρινίδη, δεν υπήρχε πουθενά οιονδήποτε έγγραφο δηλωτικό παράδοσης και παραλαβής των κωδίκων από καμία Υπηρεσία. Το πόσα ακριβώς ήταν στον αριθμό και ό,τι αφορά την παράδοσή τους την αντλούμε μόνο από μια και μόνη πληροφορία που δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα της Κωνσταντινουπόλεως «Τασβιρί Εφκιάρ». Σήμερα (1975), συνεχίζει στο βιβλίο του ο Σταυρινίδης, οι τόμοι των κωδίκων ανέρχονται στους 166 μιας και ο Γ. Οικονομίδης προέβη σε νέα βιβλιοδέτηση λόγω μεγάλης καταστροφής των καλυμμάτων τους και έτσι έγινε μια μικρή σύντμηση. Διασώθηκαν 162.
Ένα μικρό δείγμα της γραφής φιρμανίων ή διαταγών από τους κώδικες που αφορά την καθημερινή ζωή των πολιτών του Χάνδακα παραθέτουμε παρακάτω μεταφρασμένο πάντα από τον Νικόλαο Σταυρινίδη:
«Δήλωσις Απελευθέρωσης Χριστιανής» 1 Rebiyulevel 1069 (27 Νοεμβρίου 1658)
Η εκ του χωρίου Σφάκα της περιφέρειας Χάνδακος (Κάνδια) Ελένη, το γένος Εμμανουήλ, Χριστιανή, εμφανισθείσα ενώπιον του φωτεινοτάτου τούτου Ιεροδικαστικού Συμβουλίου, εδήλωσε και ωμολόγησεν ενώπιον του Ahmet Magribi, νόμιμου κηδεμόνος του ανήλικου υιού Κασίμ του αποθανόντος Ελχάτζ Αβδουραχμάν, ότι, καίτοι ο αποβιώσας ειρημένος Αβδουραχμάν με απηλευθέρωσε, πληρώσας τον τζερεμέν μου οκτώ γρόσια και διέμενα έκτοτε εις την υπηρεσίαν του, εν τούτοις όμως ο ειρημένος κηδεμών, λέγει εις εμέ, ότι είμαι σκλάβα. Αγορασθείσα δια χρημάτων, θέλει να με πωλήση. Αιτούμαι να ερωτηθεί ο εν λόγω Αχμέτ και να αφεθώ ελευθέρα.
Επί τη απαντήσει του κηδεμόνος, ότι η ειρημένη Ελένη, είναι κόρη ραγιά, διετάχθη να την αφήση ελευθέραν.
Σε άλλον κώδικα οι γονείς παραδίδουν την ανήλικον θυγατέραν των εις Τούρκον δανειστήν.
«Εδανείσθημεν παρά του ειρημένου Μουσταφά Τσελεμπή δέκα πέντε ριάλια γρόσια, τα οποία είναι χρέος μας και υποσχόμεθα να τα πληρώσωμεν. Μη έχοντας όμως δυνάμεις να τον πληρώσωμεν και αδυνατούντες να διαθρέψωμεν την μικράν θυγατέρα μας Καλήν, παραδίδομεν ταύτην, επί παρακατασχέσει έναντι του χρέους μας τούτου, προς μόρφωσιν εις χείρας του ειρημένου Μουσταφά Τσελεμπή και αιτούμεθα νυν, όπως καθορισθούν τα ημερήσια έξοδα διατροφής ταύτης. Κατόπιν υπολογισμού αμερολήπτων μουσουλμάνων καθωρίσθησαν εκ μέρους του Ιεροδικείου δια έξοδα ημερήσιας διατροφής της μικράς Καλής πέντε άσπρα, δια τα οποία δίδεται η άδεια να λογίζωνται ως δάνειο, του ειρημένου Μουσταφά Τσελεμπή δικαιουμένου να απαιτήση ταύτα παρά του πατρός της Καλής εν καιρώ τω δέοντι…»
Τη αιτήσει των κατεχωρίσθησαν ταύτα ώδε, μεσούντος του μηνός Ρεμπιουλαχίρ του έτους χίλια εξήκοντα εννέα (8 Ιανουαρίου 1659)
Οι Ιεροδίκες την εποχή της Τουρκοκρατίας στην Κρήτη ήταν απόλυτοι εκτελεστές του Ιερού Νόμου και είχαν την εκτελεστική εξουσία να εκδίδουν δικαστικές αποφάσεις για υποθέσεις ποινικού δικαίου, κληρονομικών, και κάθε άλλης φύσεως υποθέσεις. Όλα καταχωρούνταν στον Κώδικα του Ιερατείου, το οποίο θεωρούνταν η πιο πανίσχυρη υπηρεσία. Τέλος το βιβλίο του Ιεροδικείου θεωρούνταν ιερό και γι΄ αυτό ο,τιδήποτε συνέβαινε, για να έχει την ανάλογη νομιμότητα έπρεπε να γραφτεί μέσα σε αυτό.
Άραγε, τι θα γνωρίζαμε σήμερα αν κάποιοι άνθρωποι με το μεράκι, το πάθος, την αγάπη τους για τούτον τον τόπο δεν μεριμνούσαν να διαφυλάξουν και να σώσουν τούτους τους πολύτιμους θησαυρούς που κάθε Κρητικός θα έπρεπε και να γνωρίζει αλλά και να τιμά την αξία τους;
Πηγές :
Εφημερίς Κρητικής Πολιτείας, 3 Αυγούστου 1899
Εφημερίς ΙΔΗ, 26η Σεπτεμβρίου 1909
Μεταφράσεις Τούρκικων Ιστορικών εγγράφων, Νικ. Σταυρινίδη, Βικελαία Δημ. Βιβλιοθήκη, 1986
Αρχεία Βικελαίας Δημοτικής Βιβλιοθήκης Ηρακλείου
Λίγα λόγια για τον Νικόλαο Σταυρινίδη
Ο Νικόλαος Σταυρινίδης (1895-1987), γεννημένος στην Ερυθραία της Μικράς Ασίας με καλή για την εποχή παιδεία, επέδειξε ιδιαίτερη έφεση στις ξένες γλώσσες και γνώριζε άριστα γαλλικά, αγγλικά, γερμανικά και ιταλικά.
Υπήρξε, επιπλέον, από τους ελάχιστους Έλληνες που γνώριζαν άριστα την προκεμαλική τουρκική γλώσσα και τους πολλαπλούς τρόπους γραφής της.
Έφτασε στην Κρήτη μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, το 1925, σε ηλικία 30 ετών κι εγκαταστάθηκε στο Ηράκλειο. Από το 1931 που ξεκινά να εργάζεται ως βοηθός του Γ. Οικονομίδη στο Μεταφραστικό Γραφείο Ηρακλείου αρχίζει η ενασχόλησή του με το πολύτιμο Τουρκικό Αρχείο Ηρακλείου, του οποίου αναλαμβάνει την επιμέλεια και τη μετάφραση.
Ολόκληρη τη ζωή του θα την αφιερώσει στη διάσωση και ανάδειξη του πολύτιμου αυτού θησαυρού για την ιστορία της Κρήτης και θα ευτυχήσει να δει τις μεταφράσεις του δημοσιευμένες σε πέντε μεγάλους τόμους.
Είναι αξιοσημείωτο ότι η εργασία του Ν.Σταυρινίδη συνιστά, ακόμη και σήμερα, την κυριότερη συμβολή στη μετάφραση του Τουρκικού Αρχείου Ηρακλείου, καθώς και στην ερευνητική αξιοποίησή του σε ποικίλα θέματα.
Με το πέρας του πολέμου το 1945, ο Σταυρινίδης θα αναλάβει άμισθος Έφορος της Βικελαίας Βιβλιοθήκης Ηρακλείου και θα ασχοληθεί με την οργάνωση και τον εμπλουτισμό του περιεχομένου της, καθώς και τον ευρετηριασμό των θησαυρών της.
Μέχρι και σήμερα τα περίφημα «Δελτία Σταυρινίδη», που φυλάσσονται στη Βικελαία Βιβλιοθήκη μαζί με το υπόλοιπο αρχείο του, αποτελούν σημαντικότατο ερευνητικό εργαλείο για τους μελετητές της κρητικής ιστορίας.
Ο πρόσφυγας από τη Σμύρνη θα αναδειχθεί ο κατεξοχήν μεταφραστής του Τουρκικού Αρχείου Ηρακλείου, ο θεμελιωτής των Τουρκολογικών Σπουδών στην Κρήτη και ένας από τους σημαντικότερους και παραγωγικότερους λογίους της εποχής του.
