ΑΠΟΛΕΙΠΕΙΝ Ο ΘΕΟΣ ΑΝΤΩΝΙΟΝ
Σαν έξαφνα, ώρα μεσάνυχτ’ ακουσθεί
αόρατος θίασος να περνά
με μουσικές εξαίσιες, με φωνές-
την τύχη σου που ενδίδει πια, τα έργα σου
που απέτυχαν, τα σχέδια της ζωής σου
που βγήκαν όλα πλάνες, μη ανωφέλετα θρηνήσεις.
Σαν έτοιμος από καιρό, σα θαρραλέος,
αποχαιρέτα την, την Αλεξάνδρεια που φεύγει.
Προ πάντων να μη γελασθείς, μην πεις πως ήταν
ένα όνειρο, πως απατήθηκεν η ακοή σου·
μάταιες ελπίδες τέτοιες μην καταδεχθείς.
Σαν έτοιμος από καιρό, σα θαρραλέος,
σαν που ταιριάζει σε που αξιώθηκες μια τέτοια πόλι,
πλησίασε σταθερά προς το παράθυρο,
κι άκουσε με συγκίνησιν, αλλ’ όχι
με των δειλών τα παρακάλια και παράπονα,
ώς τελευταίαν απόλαυσι τους ήχους,
τα εξαίσια όργανα του μυστικού θιάσου,
κι αποχαιρέτα την, την Αλεξάνδρεια που χάνεις.
Κ.Π.Καβάφη. Τα Ποιήματα (1897-1918)
Το ποίημα γράφτηκε τον Νοέμβριο του 1910 και δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στα Νέα Γράμματα τον Απρίλιο του 1911. Ανήκει στην κατηγορία των ιστορικών ποιημάτων του Καβάφη: «Αναφέρεται εις την εποχήν, κατά την οποίαν ο ηττηθείς Αντώνιος επολιορκείτο υπό του Οκταβίου εις την Αλεξάνδρειαν και κατά την στιγμήν κατά την οποίαν και αυτός ο προστάτης θεός Διόνυσος τον εγκαταλείπει» (Καβαφικά αυτοσχόλια, 1942). Ωστόσο το ποίημα έχει και διδακτικό-στοχαστικό χαρακτήρα, αφού δίνει παραινέσεις για μια στάση ζωής.
Ο τίτλος του ποιήματος: Ο τίτλος είναι παρμένος από το Βίο Αντωνίου (75), του Πλούταρχου. Ο αρχαίος συγγραφέας διηγείται ότι το τελευταίο βράδυ πριν από την είσοδο του Οκτάβιου στην Αλεξάνδρεια (Αύγουστος του 30 π.Χ), γύρω στα μεσάνυχτα και ενώ η πόλη ήταν βυθισμένη στην ησυχία και στο φόβο, ξαφνικά ακούστηκαν ήχοι μουσικών οργάνων και μεγάλη οχλοβοή, σα να περνούσε ιερός θίασος. Κάποιοι θεώρησαν το περιστατικό θεϊκό σημάδι και έδωσαν την ερμηνεία ότι ο θεός Διόνυσος εγκαταλείπει τον Αντώνιο, που τον προστάτευε.
Ο ήρωας του ποιήματος: Ρωμαίος στρατηγός, Μάρκος Αντώνιος (82-30 π.Χ.). Διαδέχθηκε τον Καίσαρα μετά το θάνατό του και έγινε κυρίαρχος της Ρώμης. Νικήθηκε στη ναυμαχία στο Άκτιο από τον Οκταβιανό και ένα χρόνο αργότερα αυτοκτόνησε πέφτοντας πάνω στο σπαθί του. Στο ποίημα βρίσκεται αντιμέτωπος με την αποτυχία, με το τέλος και τη ματαίωση των σχεδίων του. Ο ποιητής του υποδεικνύει να αντιμετωπίσει με ψυχραιμία, ρεαλισμό, αξιοπρέπεια το τέλος που έρχεται και να το αποδεχτεί ως μια ανέκκλητη πραγματικότητα.
Η Δομή του κειμένου:
1η ενότητα (στ. 1-8): Προτροπή για ψυχραιμία μπροστά στην κατάρρευση.
2η ενότητα (στ. 9-11): Προτροπή για αποδοχή της πραγματικότητας
3η ενότητα (στ. 12-19): Ο αποχαιρετισμός της Αλεξάνδρειας-Προτροπή για θάρρος και αξιοπρέπεια.
Αφηγηματική τεχνική:
Το ποίημα ξεκινά in media res. Ο αφηγητής είναι παρών στο δωμάτιο του ήρωά του. Είναι παντογνώστης, ένα alter ego του ήρωα που πλησιάζει το τέλος του. Με αμεσότητα και ρεαλισμό απευθύνεται με το β’ ενικό πρόσωπο στον ήρωα και στον αναγνώστη.
Τα σύμβολα του ποιήματος:
Ο Αντώνιος: είναι ο εκλεκτός της τύχης, ο άνθρωπος απέναντι στον οποίο η ζωή υπήρξε ιδιαίτερα γενναιόδωρη, ώστε να ζήσει μια ζωή αξιοζήλευτη που υπερβαίνει το κοινό μέτρο. Είναι το επιτυχημένο και φιλόδοξο άτομο που έζησε μια ζωή ξεχωριστή και αξιοζήλευτη. Αυτή η ζωή όμως βρίσκεται αιφνίδια και απρόβλεπτα μπροστά στο χείλος της καταστροφής ή μπροστά στο θάνατο. Ο Καβάφης επιλέγει τον Αντώνιο, για να προσωποποιήσει σ΄αυτόν το σύμβολο που προτείνει, επειδή είναι από τα κατεξοχήν ιστορικά πρόσωπα που έφτασαν στο απόγειο της δόξας, της επιτυχίας και της ευτυχίας, για να καταρρεύσουν στο τέλος τραγικά.
Η Αλεξάνδρεια: είναι η ξεχωριστή και επιτυχημένη ζωή, με τις πνευματικές και υλικές της απολαύσεις που έζησε ένα επιτυχημένο άτομο, μια ζωή όμως που δεν κράτησε ως το τέλος, αφού ανατρέπεται αιφνίδια και οδηγείται στο τέλος της. Αποτελεί βασικό πόλο της ποίησης του Καβάφη. Είναι το κέντρο της τέχνης και της παιδείας στην Ανατολή. Είναι η κιβωτός του Ελληνισμού.
Ο αόρατος θίασος: είναι το δυσοίωνο μήνυμα, το κακό προμήνυμα για το επερχόμενο τέλος. Συνδέει το ποίημα με το θρύλο, όπως μας τον παρέδωσε ο Πλούταρχος. Σύμφωνα με αυτό, είναι η συνοδεία του θεού Διόνυσου, η οποία, όταν περνά, σημαίνει ότι εγκαταλείπει τον Αντώνιο (τον κάθε Αντώνιο). Ο απερχόμενος λοιπόν θίασος συμβολίζει την απώλεια της περασμένης ευτυχίας, τον πρότερο - λαμπρό αλλά αποτυχημένο βίο και σημαδεύει το τέλος της ζωής του ήρωα.
Ο Θεός (Διόνυσος): συμβολίζει την τύχη που αποσύρει ξαφνικά την εύνοιά της από τον εκλεκτό της ώστε να οδηγηθεί στην αποτυχία ή στο θάνατο.
Ώρα μεσάνυχτα: είναι ο χρόνος που το άτομο είναι εντελώς ανυποψίαστο για το επερχόμενο τέλος, άρα και εντελώς ανέτοιμο να το δεχτεί και να το αντιμετωπίσει.
Μουσικές εξαίσιες, ήχοι: είναι οι ωραίες στιγμές, οι επιτυχίες της ζωής που φτάνουν στο τέλος τους και τις οποίες το άτομο καλείται να αναπολήσει ως τελευταία απόλαυση αυτής της ζωής που χάνει οριστικά.
Ο Διδακτικός χαρακτήρας του ποιήματος: το ποίημα έχει έντονα διδακτικό χαρακτήρα. Αυτό φαίνεται από τα εξής:
α)Από τη χρήση του β’ προσώπου.
β)Από τις
αλλεπάλληλες προτροπές και αποτροπές που το αποτελούν.
Ο ποιητής προτρέπει τον ήρωά του να εκπληρώσει το
χρέος που έχει απέναντι στον εαυτό του και να μην τον ταπεινώσει, διατηρώντας
ως το τέλος την αξιοπρέπειά του και αντιμετωπίζοντας το τέλος με θάρρος.
Σχολιασμός του ποιήματος
Ι. ΠΡΟΤΡΟΠΗ ΓΙΑ ΨΥΧΡΑΙΜΙΑ ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΗΝ ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΗ
1. Ο θίασος
Στους στ. 1-8 ο ποιητής προτρέπει τον Αντώνιο να αντιμετωπίσει με ψυχραιμία την κατάρρευση και το τέλος που πλησιάζει ραγδαία. Πρώτα ωστόσο δίνει τις προηγούμενες επιτυχίες, τη δόξα και την καλή του τύχη με τη συμβολική σκηνή του διονυσιακού θιάσου. Αυτή η σκηνή αποτελεί την ακριβή μεταφορά εκείνης που παραδίδεται από τον Πλούταρχο: ο προστάτης του Αντώνιου θεός Διόνυσος, πέρασε αναπάντεχα τα μεσάνυχτα (η χρονική στιγμή δημιουργεί υποβλητική ατμόσφαιρα),κάτω από το παράθυρο του Αντώνιου μαζί με το θίασό του, με φασαρία και με μουσικές. Στο περιστατικό δόθηκε η ερμηνεία ότι ο θεός Διόνυσος εγκατέλειψε τον προστατευόμενό του και έτσι θα έρθει η αποτυχία, η κατάρρευση, το τέλος για τον Αντώνιο, και ότι το παράθυρο είναι το μέσο επικοινωνίας με την προηγούμενη ευτυχία και επιτυχία στη ζωή.
Η χρονική στιγμή της διέλευσης του θιάσου (ώρα μεσάνυχτα) και το ότι ήταν αόρατος δημιουργούν υποβλητική ατμόσφαιρα, ενώ ο εύθυμος θίασος, οι εξαίσιες μουσικές και οι φωνές λειτουργούν ως σύμβολα της ζωής του Αντώνιου.
2. Τα στοιχεία της κατάρρευσης
Στους στ. 3-6 αναφέρονται συνοπτικά οι τομείς της κατάρρευσης του Αντώνιου. Αυτοί είναι η εύνοια της τύχης, η οποία υποχωρεί και τον εγκαταλείπει, τα έργα του (στρατιωτικοπολιτικά), που έχουν αποτύχει και τα σχέδια και οι φιλοδοξίες του, που αποδείχθηκαν λανθασμένα. Όλα αυτά δεν απέχουν από την ιστορική πραγματικότητα.
3. Η προτροπή
Η στιγμή της οποιασδήποτε εξωτερικής κατάρρευσης και της συνειδητοποίησης της αποτυχίας, όταν μάλιστα αυτή είναι ολοκληρωτική και τελεσίδικη, είναι κρίσιμη και έχει αντανάκλαση στον ψυχικό βίο, δημιουργώντας τραγικές ψυχικές καταστάσεις και ανάλογες εξωτερικές εκδηλώσεις. Έτσι, αν αφεθεί ο άνθρωπος στην κυριαρχία των έντονων συναισθημάτων, ενδέχεται να καταρρεύσει και ψυχικά, ενώ με τις ασυγκράτητες εκδηλώσεις θα εκτεθεί και θα φθάσει στον εξευτελισμό και στην ταπείνωση. Θέλοντας προφανώς ο ποιητής να προφυλάξει τον Αντώνιο, αρχίζει να του δίνει νουθεσίες για δύναμη ψυχική: να είναι ψυχικά προετοιμασμένος και μάλιστα από καιρό (για την αποφυγή αιφνιδιασμού), να είναι οπλισμένος με ψυχραιμία και με θάρρος, ώστε να συνειδητοποιήσει και να αποδεχθεί τη νέα κατάσταση (αποχαιρέτα την, την Αλεξάνδρεια που φεύγει). Εξάλλου, οι συναισθηματικές εξάρσεις δεν έχουν κανένα νόημα, κανένα θετικό αποτέλεσμα (μη ανοφέλετα θρηνήσεις).
4. Η σημασιολογική και δομική λειτουργία των στίχων 7-8
Οι στ. 7-8 κλείνουν το κύριο νόημα του ποιήματος (ο άνθρωπος πρέπει να είναι ψυχικά προετοιμασμένος για την αποτυχία και, αν αυτή έρθει, να την αποδεχθεί με αποφασιστικότητα, ψυχραιμία και αξιοπρέπεια).
ΙΙ. ΠΡΟΤΡΟΠΗ ΓΙΑ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ
Μάταιες ελπίδες τέτοιες μην καταδεχθείς. Ο άνθρωπος έχει την τάση να δυσκολεύεται να αποδεχθεί την πραγματικότητα ή να μην την αποδέχεται καθόλου, όταν αυτή είναι τραγική ή απλώς δυσάρεστη· γι΄αυτό ο ποιητής συνιστά στον Αντώνιο να αποδεχθεί την αποτυχία ως πραγματικότητα και να μην ξεπέσει προσπαθώντας να αυτοπαρηγορηθεί και να απαλύνει την ψυχική του δοκιμασία με την ιδέα ότι δεν επρόκειτο για αποτυχία: μια τέτοια αυταπάτη θα ήταν χειρότερη από τους θρήνους και τη μεμψιμοιρία.
«Προ πάντων να μη γελασθείς, μην πεις πως ήταν
ένα όνειρο, πως απατήθηκεν η ακοή σου
μάταιες ελπίδες τέτοιες μην καταδεχθείς»
Με τη λέξη προ πάντων, ο ποιητής θέλει να δώσει την αξιοπρέπεια και το επίπεδο του ήρωα μπροστά στην ολοκληρωτική καταστροφή. Τον καλεί όχι μόνο να μη θρηνήσει αλλά ούτε και να επιτρέψει στον εαυτό του αυταπάτες, ότι δήθεν πρόκειται για όνειρο, ότι η ένδειξη ότι πλησιάζει ο θάνατος δεν είναι πραγματική, ότι οι μουσικές εξαίσιες και οι φωνές είναι απλά μια ακουστική ψευδαίσθηση. Τον προτρέπει να αποβάλει κάθε ελπίδα, γιατί μια τέτοια αυταπάτη είναι αδυναμία που τον κάνει να ξεπέφτει, να χάνει την αξιοπρέπεια του.
Να μη γελασθείς, μην πεις πως ήταν ένα όνειρο, πως απατήθηκεν η ακοή σου. Ο ποιητής προτρέπει: Να μην προσπαθήσεις να ξεγελάσεις τον εαυτό σου, πιστεύοντας ότι όλα τα είδες στον ύπνο σου ή ότι παράκουσες και η φασαρία με τις μουσικές δεν προερχόταν από το θίασο του Διόνυσου.
ΙΙΙ. Ο ΑΠΟΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ – ΠΡΟΤΡΟΠΗ ΓΙΑ ΘΑΡΡΟΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΠΡΕΠΕΙΑ
Ο αποχαιρετισμός της Αλεξάνδρειας
Ο ποιητής πρώτα αξιολογεί θετικά το παρελθόν του Αντώνιου (στάθηκε άξιος για τόσο σπουδαίες επιτυχίες), για να συνεχίσει τις προτροπές για στάση ψύχραιμη, θαρραλέα και αξιοπρεπή.
Ο Αντώνιος πρέπει:
Να έρθει πρόσωπο με πρόσωπο με την αποτυχία ψύχραιμα, θαρραλέα και με υψηλό ηθικό (πλησίασε σταθερά από το παράθυρο)·
Να δείξει αξιοπρέπεια, χωρίς να αφεθεί στον εξευτελισμό με των δειλών τα παρακάλια και παράπονα (ωστόσο η συγκίνηση είναι θεμιτή την ώρα του αποχαιρετισμού)·
Αντιστρέφοντας τα πράγματα, να βρει απόλαυση μέσα στην αποτυχία με την ανάμνηση των επιτυχιών και των απολαύσεων του παρελθόντος (στ. 17-18)·
Να συνειδητοποιήσει και να αποδεχθεί τη νέα κατάσταση, να το πάρει απόφαση ότι δεν έχει τίποτε να περιμένει.
Κεντρική Ιδέα
Ο άνθρωπος δεν πρέπει να λυγίζει στη ζωή του όσες δυσκολίες κι αν έχει. Πρέπει να μένει όρθιος και αξιοπρεπής μέχρι την τελευταία στιγμή της ζωής του.
Το δίδαγμα του ποιήματος:
Ο άνθρωπος που η ζωή τον αξίωσε να φτάσει ψηλά και να γνωρίσει την επιτυχία, πρέπει να αποδέχεται με αξιοπρέπεια την πτώση και το τέλος. Να αποφεύγει οτιδήποτε μπορεί να τον ταπεινώσει ή να τον εκθέσει. Πρέπει να παραμένει στο ύψος του. Γνωρίσματα αυτής της αξιοπρεπούς αποδοχής της πραγματικότητας είναι:
Η ρεαλιστική αποδοχή της πραγματικότητας.
Η θαρραλέα
στάση.
Η
αυτοκυριαρχία.
