Η ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗ
ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ
Η θεωρία του Αριστοτέλη για την πραγματική δομή του σύμπαντος κυριάρχησε στην ευρωπαϊκή σκέψη του 13ου αιώνα. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη το σύμπαν είναι αιώνιο, διότι σύμφωνα με την παρμενίδεια απαγόρευση τίποτε δεν θα μπορούσε να γεννηθεί από το μηδέν. Ο κόσμος είναι μία μεγάλη και πεπερασμένη σφαίρα, που έχει κέντρο της το κέντρο της Γης. Η σφαίρα αυτή είναι χωρισμένη σε δύο μέρη, σε μία ανώτερη και μία κατώτερη περιοχή από το σφαιρικό κέλυφος στο οποίο είναι τοποθετημένη η Σελήνη. Στην υπερσελήνια ή ουράνια περιοχή βρίσκονται οι πλανήτες και οι αστέρες, ενώ στην υποσελήνια ή γήινη περιοχή βρίσκεται η Γη. Η ίδια η Σελήνη, χωρικά ενδιάμεση, έχει επίσης ενδιάμεση φύση.
Η υποσελήνια περιοχή χαρακτηρίζεται από την ύπαρξη γένεσης, φθοράς και κάθε είδους μεταβολών και συγκροτείται από τέσσερα θεμελιώδη στοιχεία: τη γη, το νερό, τον αέρα και τη φωτιά. Τα στοιχεία αυτά δημιουργούνται από τον συνδυασμό ορισμένων αισθητών ιδιοτήτων ή ποιοτήτων, όπως είναι το θερμό με το ψυχρό και το υγρό με το ξηρό. Αυτές οι ιδιότητες συνδυάζονται σε τέσσερα ζεύγη. Από κάθε τέτοιο ζεύγος προκύπτει ένα από τα στοιχεία:
Ψυχρό + ξηρό = γη
Ψυχρό + υγρό = νερό
Θερμό + υγρό = αέρας
Θερμό + ξηρό = φωτιά
Ο κόσμος του Αριστοτέλη δεν είναι ένας κόσμος του τυχαίου και των συμπτώσεων, αλλά είναι ένας εύτακτος οργανωμένος κόσμος, ένας κόσμος σκοπιμότητας, στον οποίο κάθε πράγμα εξελίσσεται προς τον σκοπό που καθορίζει η φύση του. Σύμφωνα με την τελεολογία που ανέπτυξε, το κάθε στοιχείο προσπαθεί να εκτελέσει τη φυσική του κίνηση, η οποία και εξαρτάται από τις ιδιότητές του. Για τους λόγους αυτούς η Γη και το νερό-τα βαριά στοιχεία- έχουν την τάση να κινούνται προς το κέντρο της γης. Αντίθετα ο αέρας και η φωτιά -τα ελαφριά στοιχεία- έχουν την τάση να κινούνται προς τα όρια της υπερσελήνιας περιοχής.
Σε αντίθεση με την υποσελήνια περιοχή, η υπερσελήνια είναι πλήρης (δεν υπάρχει κενός χώρος) από ένα αναλλοίωτο πέμπτο στοιχείο- τον αιθέρα, ο οποίος ως πέμπτη ουσία, ονομάστηκε αργότερα πεμπτουσία. Επειδή όμως δεν υπάρχει αντίθετο στοιχείο, δεν επιδέχεται ποιοτική μεταβολή. Στο χώρο αυτό οι πλανήτες και οι απλανείς αστέρες διαγράφουν αιώνιες κυκλικές κινήσεις σε αντίθεση με τις αντίστοιχες γήινες, όπου παρατηρείται ευθύγραμμη ανοδική ή καθοδική κίνηση των σωμάτων.
Ποιο όμως είναι το αίτιο της κίνησης στον ουρανό; Ένα ακίνητο κινούν, το οποίο ονόμασε «Πρώτο Κινούν», το primum movens των σχολαστικών, η πρωταρχική πηγή κίνησης μέσα στο σύμπαν. Πρόκειται για έναν έμψυχο θεό, που αντιστοιχεί στο ύψιστο αγαθό.
Πώς, λοιπόν, το Πρώτο Κινούν προκαλεί την κίνηση στον ουρανό; Όχι, ως ποιητικό αίτιο, αλλά ως τελικό αίτιο. Το Πρώτο Κινούν είναι το αντικείμενο επιθυμίας των ουρανίων σφαιρών, οι οποίες προσπαθούν να μιμηθούν την αναλλοίωτη τελειότητά του εκτελώντας ομαλές κυκλικές κινήσεις.
