Ο δικαιοφύλαξ
Δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε πότε ακριβώς εισήχθη ο «δικαιοφύλαξ». Κατά την Αικ. Χριστοφιλοπούλου, η θέσπιση του νέου αξιώματος του δικαιοφύλακος πρέπει να συνδυασθεί με την ίδρυση και τη λειτουργία του νέου σεκρέτου των δικών.
Αντίθετη άποψη εκφράζουν οι V. Laurent και Ν. Οικονομίδης. Ο μεν πρώτος υποστηρίζει ότι η εισαγωγή του αξιώματος του δικαιοφύλακα, που απαντά για πρώτη φορά σε μία σφραγίδα που δημοσιεύει και χρονολογεί ο ερευνητής στα μέσα του 11ου αιώνα, πρέπει να συνδυαστεί με την αναδιοργάνωση της διδασκαλίας του δικαίου από τον Κωνσταντίνο Θ΄ Μονομάχο, ο δε δεύτερος αναφέρει ότι το αξίωμα εμφανίστηκε περίπου το 1080. Το αξίωμα του δικαιοφύλακα δίδεται σε κληρικούς και σε λαϊκούς και απαντάται τόσο στην Κωνσταντινούπολη όσο και στις επαρχίες, γεγονός που ανταποκρίνεται στον τρόπο λειτουργίας του σεκρέτου των δικών αφενός ως κεντρικής υπηρεσίας και αφετέρου ως περιφερειακής.
Κατά την Αικ. Χριστοφιλοπούλου η σύνθεση της λέξης (δίκαιος + φύλαξ) είναι καθοριστική για τον προσδιορισμό των αρμοδιοτήτων του αξιώματος και σημαίνει τον φύλακα των δικαιωμάτων και κατά συνεκδοχή των δικογράφων, των δικαστικών αποφάσεων που εξασφαλίζουν τα δικαιώματα.
Οι επαρχιακοί δικαστές επιμελούνται τη λειτουργία των τοπικών αρχείων, στα οποία οι επαρχιακοί δικαστές είχαν υποχρέωση να καταθέτουν τα σχεδάρια των αποφάσεων που εξέδιδαν, ο δε δικαιοφύλακας στην Κωνσταντινούπολη θα ήταν ο άμεσος υφιστάμενος του επί των κρίσεων, προϊστάμενου της υπηρεσίας του σεκρέτου των δικών. Επομένως, κατά την Αικ. Χριστοφιλοπούλου ούτε ο επί των κρίσεων ούτε οι δικαιοφύλακες είναι δικαστές, αλλά προϊστάμενος και υπάλληλοι αντίστοιχα κρατικής υπηρεσίας, επιφορτισμένης με τη συγκέντρωση και τη φύλαξη των δικαστικών αποφάσεων σε όλη την έκταση της αυτοκρατορίας.
Αντίθετα, σύμφωνα με τον Ν. Οικονομίδη και τον V. Laurent, οι δικαιοφύλακες ήταν κατώτεροι δικαστικοί λειτουργοί.
Πρέπει να παρατηρήσουμε ότι η ετυμολογία της λέξεως «δικαιοφύλαξ» δε σημαίνει απαραίτητα τον φύλακα των δικαιωμάτων, αλλά και εκείνον που μεριμνά για την απονομή του δικαίου. Αντίθετα, η δικαστική λειτουργία του δικαιοφύλακα επιβεβαιώνεται από τις μαρτυρίες των πηγών. Σε Νεαρά του Αλεξίου Α΄ Κομνηνού του έτους 1082, σημειώνεται ότι ο «δικαιοφύλαξ» Γεώργιος, ο μετέπειτα «κοιαίστωρ», εκδίκασε μία υπόθεση κληρονομιάς:
Πολλὰ μὲν δικαστήρια ἀνὰ μέσον ἄννης τῆς ἀνεψιᾶς τοῦ ἀποβεβιωκότος μητροπολίτου νικομηδείας βασιλείου, καὶ στεφάνου πρότερον περιόντος ἐπισκόπου καισαρείας, ὕστερον δὲ τοῦ πρωτοσπαθαρίου μιχαὴλ καὶ ταγματοφύλακος, τῷ ἐξ ἀδιαθέτου δικαίῳ κληρονόμου ἀναφανέντος τοῦ ἐπισκόπου, περὶ τρίτου λάχους τοῦ οἴκου αὐτοῦ, παρά τε τῷ πρωτοπροέδρῳ γεωργίῳ καὶ τηνικαῦτα δικαιοφύλακι (νῦν δὲ κοιαίστωρι)…».
