ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΙΤΑΛΙΚΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ
Από τον Ρομαντισμό έως τον Ερμητισμό
Είναι γνωστό ότι κάθε πνευματική δημιουργία συνδέεται με βιωματικά ή ιστορικά και κοινωνικά γεγονότα. Τα ιστορικά γεγονότα και τα συναισθήματα των ανθρώπων όλων των εποχών που βιώνουν τα γεγονότα αυτά επιδρούν στις ψυχές των ανθρώπων με αποτέλεσμα την καλλιτεχνική δημιουργία, η οποία βασίζεται στα ερεθίσματα του περιβάλλοντος και στις κοινωνικοπολιτικές συνθήκες.
Το καλλιτεχνικό ρεύμα του ρομαντισμού στην Ιταλία δεν μπορεί να κατανοηθεί χωρίς μια ιστορική ανασκόπηση της συγκεκριμένης περιόδου. O 19ος αιώνας θεωρείται ο αιώνας του ρομαντισμού. Ο 19ος αιώνας χαρακτηρίζεται από την πάλη ανάμεσα στην αντίδραση που επικράτησε μετά την Γαλλική Επανάσταση και τον Φιλελευθερισμό που πήγασε από τον Διαφωτισμό.
Μετά την ήττα του Ναπολέοντα στο Βατερλό, οι προσπάθειες για την αποκατάσταση της παλιάς τάξης πραγμάτων στην Ευρώπη απέτυχαν. Τα ιδεώδη της Δημοκρατίας και η αυξανόμενη επίδραση της Βιομηχανικής Επανάστασης άλλαξαν την φύση της κοινωνίας. Ο αυξανόμενος εθνικισμός είχε σαν αποτέλεσμα μια σειρά από κινήματα για ανεξαρτητοποίηση των υπόδουλων λαών σε όλη την Ευρώπη, με αφετηρία την Ελληνική Επανάσταση, που ηλέκτρισε την ατμόσφαιρα κατά τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα και κινητοποίησε στο έπακρο την φιλελεύθερη σκέψη.
Το πρώτο μισό του 19ου αιώνα είναι η περίοδος του Risorgimento (Ιταλική ενοποίηση), τα χρόνια κατά τα οποία οι Ιταλοί αγωνίζονται για την πατρίδα και την ελευθερία. Είναι η εποχή της πατριωτικής λογοτεχνίας, η οποία έχει σκοπό να αφυπνίσει στους Ιταλούς τα ιδανικά της ελευθερίας, της πατρίδας, της εθνικής ανεξαρτησίας. Κατά το δεύτερο μισό του αιώνα η ενότητα έχει επιτευχθεί, όμως οι Ιταλοί αντιμετωπίζουν πολλά προβλήματα.
Ο ιταλικός ρομαντισμός, σε αντίθεση με τον γερμανικό, αναπτύχθηκε σε πολύ στενά πλαίσια. Οι Ιταλοί ρομαντικοί ποιητές ελέγχουν την υπερβολή του συναισθηματισμού του γερμανικού κινήματος Sturm und Drang (Θύελλα και Ορμή) και των “καταραμένων” ποιητών. Στο όνομα της ελευθερίας της έκφρασης, οι ρομαντικοί ποιητές αρνούνται τους κανόνες της παραδοσιακής λογοτεχνίας και μιλούν γλώσσα μοντέρνα χωρίς τη σύνταξη της λατινικής γλώσσας και τις συνεχείς μυθολογικές αναφορές της προηγούμενης περιόδου. Η ρομαντική ποίηση πρέπει να είναι μια ποίηση ζωντανή και αληθινή που να αναδεικνύει την ψυχή του ποιητή, τις αξίες της κοινωνίας και τις ηρωικές πράξεις του παρελθόντος ενός λαού. Η μετάβαση από τον Νεοκλασικισμό στο Ρομαντισμό ερμηνεύεται από τον Ugo Foscolo (1778-1827), εκπρόσωπο του πρώιμου ρομαντισμού. Το πρώτο σημαντικό έργο του είναι το επιστολικό μυθιστόρημα Ultime lettere di Jacopo Ortis. Στην ηλικία των 25 ετών γράφει τα δώδεκα σονέτα, τα πρώτα αριστουργήματά του. Το μεγάλο αριστούργημα του Ugo Foscolo είναι Dei Sepolcri (Οι τάφοι) (1806), γραμμένο πριν συμπληρώσει τα τριάντα. Ο μεγαλύτερος εκπρόσωπος του ιταλικού ρομαντισμού θεωρείται ο Μιλανέζος Alessandro Manzoni (1785-1873), ποιητής και μυθιστοριογράφος. Το πιο ονομαστό έργο του είναι το ιστορικό μυθιστόρημα I promessi sposi (Οι αρραβωνιασμένοι).
Όμως, ο πιο μεγάλος ποιητής του 19ου αιώνα και ιδρυτής της σύγχρονης ιταλικής ποίησης είναι ο Giacomo Leopardi (1798-1837). L΄infinito, A Silvia, Alla luna, Il sabato del villaggio και άλλα πολλά είναι ανάμεσα στα πιο διάσημα Ειδύλλια του Leopardi και πολύ αγαπημένα των Ιταλών, που απομνημονεύουν τους στίχους.
Η αντίδραση κατά του ρομαντισμού
Η ενοποίηση του Βασιλείου της Ιταλίας (1861) συμπίπτει με τη διάψευση πολλών ελπίδων: διαφορετικά ήθη στον τρόπο διακυβέρνησης και ζωής, νέες άρχουσες τάξεις. Αυτή η απογοήτευση εκφράστηκε μέσα από μία κριτική κατά του ρομαντισμού από τον κλασικισμό του Giosuè Carducci και από το κίνημα της Scapigliatura.
Ο Giosuè Carducci (1835-1907) θεωρείται η κυρίαρχη προσωπικότητα του ιταλικού πολιτισμού στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Η αρχαία ρωμαϊκή αρετή που συμβολίζει την ανθρώπινη δύναμη, την εξυπνάδα και τη δικαιοσύνη είναι ο όρος που συμβολίζει καλύτερα την πορεία της ζωής και της τέχνης του Carducci. Rime nuove, Odi barbare (Βαρβαρικές Ωδές), Rime e ritmi είναι μερικές από τις μοναδικές του συλλογές.
Στη συλλογή Rime nuove (1861-1887, στην οποία περιέχονται πολύ ωραία ποιήματα, όπως το Pianto Antico, ο Carducci εκφράζει όλο του το λυρισμό, καθότι ο ποιητής έχει χάσει το γιο του, ηλικίας μόλις τριών ετών και στην ποίηση αυτή εκφράζει όλο τον πόνο του για το χαμό του. Το 1906 λαμβάνει το Βραβείο Νόμπελ.
Μετά την ολοκλήρωση της ιταλικής ενοποίησης, εμφανίζεται η αποκαλούμενη Scapigliatura (1860-1870), ένα κίνημα του οποίου οι λογοτέχνες κατάγονται από το Μιλάνο και το Τορίνο. Οι Scapigliati υιοθετώντας το παράδειγμα των “καταραμένων ποιητών” διάγουν ζωή άσωτη στο περιθώριο της κοινωνίας εκπροσωπώντας της άθλιες συνθήκες του αστικού προλεταριάτου. Με τα έργα τους καταφέρνουν να σκανδαλίσουν την αστική τάξη, με μέτρια, όμως, καλλιτεχνικά έργα. Τρεις ήταν οι σημαντικότερες μορφές του κινήματος: ο Carlo Dossi, ο Emilio Praga και ο Arrigo Boito.
Το κίνημα της Παρακμής, ένα κίνημα καλλιτεχνικό και λογοτεχνικό, αναπτύσσεται στις αρχές του 20ου αιώνα. Η αρχή της βιομηχανοποίησης και της γέννησης της ιδέας της “μάζας”(ακριβώς την περίοδο αυτή ιδρύεται στην Ιταλία το Σοσιαλιστικό Κόμμα που εμπνέεται από τις ιδέες των Marx και Engels) ωθούν τον καλλιτέχνη να αισθάνεται ξένος προς την κοινωνία και να κλείνεται στον εαυτό του. Οι καλλιτέχνες ζουν την ηθική παρακμή της εποχής τους. Αισθάνονται ότι μόνο η διαίσθηση, η ευαισθησία και το συναίσθημα μπορούν να διεισδύσουν στα μυστήρια της ζωής και να τους απομακρύνουν από τον υλισμό. Ακριβώς αυτήν την περίοδο, δεν είναι τυχαίο πως ο Freud ανακαλύπτει το ασυνείδητο.
Για τον λόγο αυτό η ποίησή τους είναι ελεύθερη, ανάλαφρη, πλήρης εννοιών και συμβολισμών. Οι βασικοί Ιταλοί ποιητές της παρακμής είναι ο Gabrielle D΄Annunzio, αναμεμειγμένος στην πολιτική ζωή της εποχής του, ονομαστός για τα ποιήματά του και την πλούσια, ρητορική και περίτεχνη λογοτεχνία και ο Giovanni Pascoli.
Ένα κίνημα παρακμιακό της Ιταλίας είναι ο Κρεπουσκολαρισμός. Είναι οι “ποιητές του λυκόφωτος”. Ο όρος “crepuscolo” σημαίνει το λυκόφως και υποδεικνύει τη συγκεκριμένη στιγμή της ημέρας κατά την οποία ο ήλιος έχει δύσει, όμως υπάρχει ακόμα φως. Είναι η στιγμή κατά την οποία ο άνθρωπος βυθίζεται στην νοσταλγία και στη μελαγχολία.
Οι κρεπουλαριστοί ποιητές περιγράφουν την πλήξη τους, την απουσία των ιδεωδών, την αίσθηση της απογοήτευσης για τον τρόπο της ζωής τους και για όλα όσα συμβαίνουν στον κόσμο. Επομένως, απομακρύνονται από τον μοντερνισμό, από την εποχή που ζουν και επιστρέφουν στα χρόνια της παιδικής τους ηλικίας και στις αναμνήσεις τους. Περιγράφουν τις πόλεις της επαρχίας, όπου δεν συμβαίνει κάτι το εξαιρετικό, όπου η ζωή κυλά ίδια και απαράλλακτη μέρα τη μέρα, χρόνο με το χρόνο.
Οι συνθέσεις των κρεπουλαριστών περιγράφουν τον μικροαστικό, απλό και καθημερινό κόσμο, τις μελαγχολικές βροχερές μέρες, τα σπίτια στην επαρχία. Οι δημιουργοί χρησιμοποιούν μια γλώσσα απλή, κατάλληλη να παρουσιάσει μια αντιηρωική πραγματικότητα. Το spleen (ο όρος υποδηλώνει μια αρρώστια του πνεύματος και μια ακατανίκητη διάθεση φυγής και νοσταλγίας) στο οποίο βυθίζεται ο ποιητής δεν είναι μόνο η κατάσταση της βαθιάς μελαγχολίας, όντας απογοητευμένος από τη ζωή. Είναι το ίδιο το Κακό, που σταδιακά δηλητηριάζει την ψυχή και σπρώχνει τον άνθρωπο στην άβυσσο. Οι κύριοι εκπρόσωποί της είναι οι Corrado Govoni, Marino Moretti, Sergio Corazzini και Guido Gozzano.
Η μεγάλη εποχή του Ερμητισμού
Με τον όρο Ερμητισμός ονομάζεται ένα ποιητικό κίνημα της δεκαετίας του 1930, που χαρακτηρίζεται από συνθέσεις σύντομες, πλούσιες σε συμβολισμούς με μία βασική σύνταξη και περιορισμένο λεξιλόγιο. Ο όρος προέρχεται από τον Έλληνα θεό Ερμή που αντιστοιχεί στο Λατίνο θεό Μερκούριο, ο οποίος σύμφωνα με τον Πλάτωνα είναι ο “διερμηνέας” και ο “αγγελιαφόρος” θεός. Οι ερμητικοί ακολουθούν την πορεία των Γάλλων παρακμιακών ποιητών, όπως των Mallarmé, Rimbaud,Verlaine και Valéry και αντιπροσωπεύουν μία ομάδα ποιητών που δύσκολα κανείς μπορεί να κατανοήσει. Επιδιώκουν να δημιουργήσουν μία ποίηση ουσιώδη, η οποία δεν θα είναι ρητορική, συναισθηματική, επαναστατική αλλά με την απλότητά της θα δώσει φωνή στην τραγική κατάσταση του ατόμου ανάμεσα σε δυο παγκόσμιους πολέμους. Για τους ερμητικούς είναι θεμελιώδης η χρήση της τεχνικής της αναλογίας και της συναισθησίας. Πολλοί ποιητές αυτής της περιόδου, εξαντλημένοι από τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο και απογοητευμένοι από τη φασιστική κοινωνία καταφεύγουν στην ποίηση για να καλύψουν την αδιαφορία τους για τα πολιτικά, οι οποίοι στην πραγματικότητα δεν αδιαφορούν αλλά σιωπούν, επειδή αρνούνται να συναινέσουν στο φασιστικό καθεστώς το οποίο δεν ασπάζονται. Στρέφονται σε άλλα ενδιαφέροντα και θίγουν άλλα θέματα πιο προσωπικά και υπαρξιακά, στα οποία ο φασισμός δεν μπορούσε να επιβάλει κανέναν νόμο, ούτε να εκφράσει άποψη. Giuseppe Ungaretti (1888-1970), Eugenio Montale (1896-1981) ο μεγαλύτερος ίσως Ιταλός ποιητής του 20ου αιώνα, Salvatore Quasimodo (1901-1968) ακολουθούν το στιλ και τη φιλοσοφία αυτής της σχολής. Εκτός από τους τρεις μεγάλους ποιητές που ήδη αναφέρθηκαν, εκ των οποίων οι Quasimodo και Montale, τιμήθηκαν με Βραβείο Νόμπελ, οφείλουμε να μνημονεύσουμε και τους Alfonso Gatto, Mario Luzi και Vittorio Sereni.
STORIA DELLA POESIA ITALIANA MODERNA
È noto che ogni creatione spirituale è associata ad eventi esperienziali o storici e sociali. Gli eventi storici e le emozioni delle persone di ogni epoca che vivono questi eventi influenzano le anime delle persone. Il risultato è la creazione artistica basata su stimuli abientali e su condizioni sociopolitiche.
La corrente artistica del romanticismo non può essere compresa senza una revisione storica del period specifico. Il XIX secolo è considerato il secolo del romanticismo. Il XIX secolo è caratterizzata dalla lotta tra la reazione che ha prevalso dopo la Rivoluzione francese e il liberalismo che è provenuto dall΄illuminismo.
Dopo la sconfitta di Napoleone a Waterloo, gli sforzi volti a ripristinare l΄antico ordine delle cose in Europa fallirono. Gli ideali della democrazia e l΄influenza crescente della rivoluzione industriale hanno cambiato la natura della società.
Il crescente nationalismo ha portato a molti movimenti per l΄indipendenza dei popoli schiavizzati in tutta Europa, a partire dalla rivoluzione greca che ellettrizzò l΄atmosfera nei primi decenni del XIX secolo e mobilitò il pensiero liberale.
La prima metà del XIX secolo è il periodo del Risorgimento, gli anni in cui gli italiani lottano per la patria e la libertà. È l΄ era della letteratura patriottica, che ha lo scopo di risvegliare negli italiani gli ideali di libertà, di patria, di indipendenza nazionale. Nella seconda metà del secolo l΄unità è stata raggiunta, ma gli italiani affrontano molti problemi.
Il romanticismo italiano, a differenza del tedesco, si sviluppò in contesti molto ristretti. I poeti romantici italiani controllano l΄eccesso di emotionalitá dello Sturm und Drang Tedesco e di poeti dannati. In nome della libertà di espressione I poeti romantici rifiutano le regole della letteratura tradizionalle e parlano una lingua moderna, senza più la sintassi alla latina e i continui riferimenti mitologici tipici della poesia predecente. La letteratura romantica deve essere viva e vera, deve mostrare l΄ animo del poeta, i valori di una società e le azioni eroiche del passato di un popolo.
Il passaggio dal Neoclassicismo al Romanticismo è interpretato da Ugo Foscolo. La sua prima opera importante è il romanzo epistolare Ultime lettere di Jacopo Ortis. All΄età di 25 anni scrive I dodici sonetti, i suoi primi capolavori. Il capolavoro di Foscolo è Dei Sepolcri (1806), scritto quando non ha ancora 30 anni.
Il maggior esponente del Romanticismo italiano è considerato il Milanese Alessandro Manzoni (1785-1873), poeta e romanziere. L ΄ opera più famosa è un romanzo storico I promessi sposi.
Ma il più grande poeta italiano dell΄ Ottocento ed il fontatore della moderna poesia italiana è Giacomo Leopardi (1798-1837). L΄infinito, A Silvia, Alla luna, Il sabato del villaggio e tanti altri, sono tra i più famosi Idilli di Leopardi, amatissimi dagli italiani che ne citano a memoria i versi.
La reazione al romanticismo
L΄unificazione del Regno d΄ Italia coincide con la disillusione di molte speranze: Le nuove classi dominanti, i nuovi modelli di governo e di vita. Questa delusione è stata espressa attraverso una critica del romanticismo dal classicismo di Giosuè Carducci e dal movimento della Scapigliatura.
Giosuè Carducci (1835-1907) è considerato la personalità dominante della cultura italiana della seconda metà del XIX secolo. L΄antica virtù romana che simboleggia la forza umana, l΄intelligenza e la giustizia è il termine che meglio simboleggia il corso della vita e dell΄arte di Carducci. Rime nuove, Odi barbare, Rime e ritmi sono alcune delle sue collezioni uniche.
Nella racolta Rime Nuove (1861-1887), in cui ci sono poesie molto belle, come Pianto Antico, Carducci raggiunge il momento più alto della sua lirica. In questa poesia il poeta, che ha perso il figlio di tre anni, esprime il suo dolore. Nel 1906 riceve il premio Nobel.
Dopo il completamento dell΄ Unità d΄ Italia, c΄è la apparizione della cosiddetta Scapigliatura (1860-1870), una corrente di cui gli scrittori provengono da Milano e Torino. Gli Scapigliati, sul modello dei poeti maledetti, conducono spesso una vida disordinata e rappresentano le misere condizioni del proletariato urbano. Con le loro opere, riescono a scandalizzare la borghesia, ma I loro risultati artistici sono mediocre. I più importanti artisti del movimento erano tre: Carlo Dossi, Emilio Praga e Arrigo Boito.
Il Decadentismo è una corrente artistica - letteraria che si sviluppa nei primi anni del Novecento. L΄inizio dell΄industrializzazione e la nascita del concetto di “massa” (proprio in questo periodo viene fondato in Italia il Partito Socialista che si ispira alle idee di Marx ed Engels) spingono l΄artista a sentirsi estraneo alla società e chiuso in se stesso per coltivare la sua sensibilità.
Gli artisti partecipano al senso di decadenza morale della loro epoca. Sentono che solo l'intuizione, la sensibilità e il sentimento, possano farli penetrare nei misteri della vita e farli distaccare dal materialismo. Proprio in questo periodo, non a caso, Freud scopre l΄inconscio.
Per questo la loro poesia è libera, leggera, carica di significato e simbologie. I principali poeti italiani di questo periodo sono Gabrielle D΄Annunzio, molto coinvolto nella vita politica del tempo, noto per le sue poesie e la letteratura molto ridondante, retorica ed elaborata e Giovanni Pascoli.
Una corrente decadente dell΄Italia è Crepuscolarismo. Sono i “poeti del crepuscolo”. La parola “crepuscolo” indica quel momento particolare della giornata in cui il sole è già tramontato ma c΄ è ancora luce e i pensieri si perdono nella nostalgia e nella malinconia.
I crepuscolari descrivono la loro noia, il vuoto di ideali, il senso di delusione sia per il modo in cui avanza la loro vita sia per quello che succedono nel mondo. Quindi si allontanano dalla modernità, dal tempo in cui vivono e ritornano all΄infanzia, ai ricordi, descrivono le città della provincia, che non hanno nulla di eccezionale, dove la vita scorre sempre uguale a se stessa, giorno dopo giorno, anno dopo anno .
I componimenti dei crepuscolari descrivono il mondo piccolo-borghese, semplice e quotidiano, I giorni di pioggia e di tristezza, le case di campagna. I creatori usano un linguaggio semplice, adatto a presentare una realtà antieroica. La “milza” (il termine indica una malattia dello spirito ed un΄irresistibile voglia di fuggire e di nostalgia) in cui il poeta si immerge non è solo lo stato di profonda malinconia, di essere deluso dalla vita. È il Male stesso che sta gradualmente avvelenando l΄anima e spinge l΄ uomo nell΄ abisso. I suoi principali rappresentati sono: Corrado Govoni, Marino Moretti, Sergio Corazzini e Guido Gozzano.
La grande stagione dell΄ Ermetismo
Con il termine Ermetismo si denomina una corrente poetica che si afferma a partire dagli anni Trenta ed è caratterizzata da componimenti brevi, ricchi di simboli, da una sintassi essenziale e da un lessico limitato. Il nome viene dal dio Greco Hermes, corrispondente del Latino Mercurio che secondo Platone “è dio interprete e messaggero.” Gli “ermetici” continuano il percorso di decadenti francesi, come Mallarmé, Rimbaud,Verlaine e Valéry e rappresentano un gruppo di poeti di difficile comprensione. Vogliono una poesia essenziale, non retorica, non sentimentale, non rivoluzionaria, che con la sua semplicità dia voce alla tragica condizione umana dell΄ uomo tra le due guerre mondiali. Per I poeti ermetici è fontamentale l΄ uso delle tecniche dell΄ analogia e della sinestesia. Molti poeti di questo periodo, sfiniti dalla prima Guerra mondiale e delusi dalla società fascista, si rifugiano nella poesia, che diventa un modo per coprire il loro disinteresse politico, che in realtà non sono indifferenti ma sono silenziozi perchè rifiutano di accettare un regime fascista che non accettano. Si concentrano su altri interessi e si occupano di altre questioni più personali ed esistenti, sulle quali il fascismo non poteva imporre alcuna legge né esprimere un΄opinione.
Giuseppe Ungaretti (1888-1970), Eugenio Montale (1896-1981) il più grande poeta italiano del XX secolo e Salvatore Quasimodo (1901-1968) seguono lo stile e la filosofia di cuesta scuola. Oltre ai tre grandi poeti ricordati sopra, di cui due, Quasimodo e Montale, onorati con il Premio Nobel, dobbiamo ricordare Alfonso Gatto, Mario Luzi e Vittorio Sereni.
