ΤΑ ΑΙΤΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΥΝΟΗΣΑΝ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 15ο ΚΑΙ 16ο ΑΙΩΝΑ
ΤΑ ΑΙΤΙΑ
Από τα τέλη του 15ου αιώνα παρατηρήθηκε έντονη δημογραφική επέκταση στην Ευρώπη. Η αύξηση του πληθυσμού αύξησε τη ζήτηση των αγαθών, τα οποία δεν επαρκούσαν, γεγονός το οποίο οδήγησε σε άνοδο των τιμών. Στην άνοδο των τιμών προστέθηκε κατά συνέπεια και η επιβολή σκληρής φορολογίας, η οποία επιβάρυνε κυρίως τα στερημένα στρώματα της κοινωνίας. Η εκκλησία και οι κατά τόπους κυβερνήσεις αντελήφθησαν το πρόβλημα της φτώχειας και προσπάθησαν να λάβουν μέτρα, τα οποία όμως δεν κρίθηκαν ικανά να αποτρέψουν τις κοινωνικές εξεγέρσεις που ξέσπασαν. Η οικονομική δυσπραγία οδήγησε από τα τέλη του 15ου αιώνα σε μία σειρά αγροτικών εξεγέρσεων που κορυφώθηκαν τον 16ο αιώνα και συγκλόνισαν την Ευρώπη. Οι εξεγέρσεις, ήταν κατά κανόνα αγροτικές, αλλά συστράτευσαν και άλλα τμήματα της κοινωνίας, όπως τους αστούς, αλλά και αρκετούς ευγενείς και εκδηλώθηκαν σε πολλές χώρες της Ευρώπης, όπως στην Ισπανία, Αγγλία, Γερμανία, Βοημία, Ουγγαρία.
Η δημογραφική άνοδος της Ευρώπης και η οικονομική δυσπραγία συσχετίστηκαν εν μέρει με την υπερπόντια επέκτασή της. Αν η κρίση του 14ου και 15ου αιώνα ανέκοψε τις υπερπόντιες αποστολές, η ενίσχυση των κρατών στη Δυτική Ευρώπη τα οδήγησε σε μία θεαματική διεύρυνση του γεωγραφικού ορίζοντα των Ευρωπαίων.
Τα αίτια της ευρωπαϊκής επέκτασης ήταν κυρίως οικονομικά. Η ανάπτυξη εθνικών κρατών στην Ευρώπη και ειδικότερα στις ευρωπαϊκές ακτές του Ατλαντικού, οδήγησε στον εμπορικό ανταγωνισμό τους και σε πρωτοβουλίες που απέβλεπαν στην οικονομική επιβολή τους στον ευρωπαϊκό χώρο. Είναι χαρακτηριστικό ότι τα περισσότερα οργανωμένα ταξίδια των θαλασσοπόρων αποφασίστηκαν ή ενισχύθηκαν από τους ηγεμόνες των κρατών αυτών. Η φιλοδοξία των νέων κρατών της Ιβηρικής Χερσονήσου, τα ώθησε στην ανακάλυψη νέων δρόμων προς την Ανατολή, προκειμένου να σπάσουν το μονοπώλιο του εμπορίου των μπαχαρικών των ιταλικών πόλεων της Βενετίας και της Γένουας με την Ανατολή, το οποίο είχε ως αποτέλεσμα οι κάτοικοι της Ιβηρικής χερσονήσου να πληρώνουν υψηλές τιμές για τα μπαχαρικά, το μετάξι και τα φάρμακα που εισάγονταν από την Ανατολή. Το ίδιο συνέβαινε και με τους Οθωμανούς Τούρκους, οι οποίοι με ορμητήριο τη Μικρά Ασία επέκτειναν την εξουσία τους σε ολόκληρη τη Βαλκανική, τη Συρία και την Αίγυπτο, ελέγχοντας παράλληλα όλη τη Μαύρη Θάλασσα και τα παράλια της Βόρειας Αφρικής. Όντας κυρίαρχοι της Δυτικής Ασίας από τα μέσα του 14ου αιώνα, απέκλεισαν σταδιακά τη δίοδο από την Ανατολή στη Μεσόγειο καθιστώντας επικίνδυνη και συχνά αδύνατη τη μεταφορά των ασιατικών προϊόντων στις ευρωπαϊκές χώρες. Επιπλέον, στην Ευρώπη τα παλιά κοιτάσματα χρυσού και αργύρου εξαντλήθηκαν και ο κόσμος αναγκάστηκε να αναζητήσει νέα κοιτάσματα σε άλλες περιοχές. Οι περιγραφές του Ιταλού εξερευνητή Μάρκο Πόλο (1254-1324) από τα ταξίδια του στην Κίνα, στην Περσία, στον Ινδικό ωκεανό είχαν εξάψει τη φαντασία των Ευρωπαίων, που πίστεψαν ότι στις χώρες της Ανατολής αφθονούσε το χρυσάφι και άλλα πολύτιμα μεταλλεύματα.
Η ευρωπαϊκή επέκταση, όμως, ήταν απόρροια και κοινωνικών, θρησκευτικών και πολιτιστικών αιτίων. Οι εξερευνητικές αποστολές αποτελούσαν μία διέξοδο για τους κατώτερους ξεπεσμένους ευγενείς της Ιβηρικής Χερσονήσου, οι οποίοι βρήκαν την ευκαιρία να αναβαθμίσουν την κοινωνική και οικονομική τους θέση. Η καθολική εκκλησία, μετά την επιτυχή ισπανική σταυροφορία εναντίον των ισλαμικών δυνάμεων και την επανακατάκτηση της Ιβηρικής, ήλπιζε από την πλευρά της στον θρησκευτικό προσηλυτισμό των λαών της Αφρικής και της Ασίας.
Τέλος, η επιθυμία
για γνώση αιτιολογείται εύκολα, αν λάβει κανείς υπόψη του το πνεύμα του
Ουμανισμού και της Αναγέννησης, το οποίο διέρρηξε το κλειστό πλαίσιο της ζωής
και δράσης των ανθρώπων του Μεσαίωνα, θέτοντας τις βάσεις μιας αμφισβήτησης των
μεσαιωνικών κανόνων και αξιών.
ΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ
Η ευρωπαϊκή επέκταση κατά τον 15ο και 16ο αιώνα δεν θα είχε επιτευχθεί αν δεν προυπήρχαν οι ακόλουθοι παράγοντες:
- Το ευνοϊκό πολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό πλαίσιο της εποχής
Η Ευρώπη, στα τέλη του μεσαίωνα, ήταν βυθισμένη στο χάος λόγω των συμφορών που είχαν ενσκήψει στην επικράτειά της, όπως του λιμού, της πανώλης και της διεξαγωγής ατέρμονων πολέμων. Στα μέσα του 15ου αιώνα αποκαταστάθηκε η σταθερότητα στην Ευρωπαϊκή ήπειρο. Ο λιμός και οι μεταδοτικές ασθένειες υποχώρησαν και τα εδάφη που είχαν εγκαταλειφθεί άρχισαν να καλλιεργούνται. Παρατηρήθηκε δημογραφική άνοδος και οι τομείς του εμπορίου, της βιοτεχνίας και της μεταλλουργίας ανέκαμψαν και εξελίχθηκαν. Η κατάρρευση του φεουδαρχικού συστήματος είχε ως αποτέλεσμα την ισχυροποίηση και τη σταθερότητα των μοναρχικών βασιλειών. Παρατηρήθηκε ένας μετασχηματισμός στο πολιτικό γίγνεσθαι της Ευρώπης με εμφανή την τάση συγκρότησης κεντρικής διοίκησης σε μεγάλες εδαφικές επικράτειες. Με κορυφή της πυραμίδας το βασιλιά, το νέο αυτό πολιτικό σύστημα βασίστηκε σε μία αυστηρή κοινωνική ιεραρχία, όπου ορίζονταν τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις όλων των πολιτών. Μέσω της φορολογίας που θέσπιζε το νέο πολιτικό σύστημα εξασφαλίζονταν τα απαραίτητα χρήματα για τη συγκρότηση μόνιμου στρατού. Με αυτόν τον τρόπο διασφαλιζόταν η ειρήνη, αφού ο βασιλιάς μπορούσε πλέον να επιβληθεί στους ευγενείς και στους εναπομείναντες φεουδάρχες. Οι πόλεμοι γίνονταν πλέον μεταξύ κρατών και η ανασφάλεια του άναρχου πολέμου που μάστιζε την ύπαιθρο της Ευρώπης σχεδόν εξαλείφθηκε. Τα μοναρχικά βασίλεια απέκτησαν πλέον την οικονομική δύναμη να χρηματοδοτήσουν αποστολές υπερπόντιων ταξιδιών. Ένας από τους λόγους που συντέλεσε στο να πραγματοποιηθούν οι μεγάλες ανακαλύψεις και μάλιστα σε τόσο εντυπωσιακά σύντομο χρονικό διάστημα ήταν ο ανταγωνισμός μεταξύ των μοναρχικών κρατών, που ενίοτε χρηματοδοτούσαν τις αποστολές και μέσω των ανακαλύψεων, εκτός από το κέρδος, προσδοκούσαν στην αύξηση του γοήτρου τους
- Η τελειοποίηση των ναυτικών οργάνων ( πυξίδας και αστρολάβου).
Η πυξίδα έγινε ακριβές όργανο προσδιορισμού και επαλήθευσης των θέσεων των λιμανιών. Ο αστρολάβος έδινε αξιόπιστες πληροφορίες, όσον αφορά στην πορεία και στον προσδιορισμό του γεωγραφικού πλάτους. Και τα δύο όργανα υπήρξαν πολύτιμα για την ασφαλή πλοήγηση των ποντοπόρων πλοίων από τα μέσα του 15ου αιώνα. Επιπλέον, οι αστρονομικές γνώσεις και η δυνατότητα πρόβλεψης του καιρού, κατέστησαν τα ταξίδια ευκολότερα και ασφαλέστερα.
- Η ναυπήγηση της καραβέλας
Η καραβέλα ήταν ιστιοφόρο πλοίο με τρία ή τέσσερα πανιά, τετράγωνα και τριγωνικά, των οποίων η τοποθέτηση διευκόλυνε την αξιοποίηση πλάγιων ή μεταβλητών ανέμων. Ήταν ευέλικτο πλοίο, κατάλληλο για τα υπερπόντια ταξίδια των θαλασσοπόρων του 15ου και 16ου αιώνα. Η χωρητικότητά της έφθανε στους εξήντα τόνους και το πλεονέκτημά της ήταν η μεγάλη ταχύτητα που μπορούσε να αναπτύξει.
- Η ανάπτυξη της γεωγραφίας και η εξέλιξη της χαρτογραφίας
Η διαμόρφωση παγκόσμιων και ναυτικών χαρτών αποτέλεσαν πολύτιμο βοήθημα για κάθε επίδοξο ναυτικό. Οι ανακαλύψεις αποτέλεσαν σημείο καμπής για την Ευρώπη και οι συνέπειες που επέφεραν, ήταν πολλές.
