Πέρα απ’ τον ορίζοντα Ευγένιος ο’ Νηλ
«… Για μένα, στο τραγικό μονάχα περιέχεται αυτή η ουσιαστική ομορφιά που δεν είναι παρά η γυμνή αλήθεια. Το τραγικότερο είναι πάντα και το ευγενέστερο. Οι άνθρωποι που πετυχαίνουν κι ύστερα σταματούν τον αγώνα και δεν ριψοκινδυνεύουν ως την μεγαλύτερη αποτυχία, είναι πνευματικά και αισθηματικά ανάπηροι. Το σταμάτημά τους στην επιτυχία είναι απλή απόδειξη της ασημαντότητάς τους. Πόσο πενιχρά και άδεια πρέπει να ήταν τα όνειρά τους!...»
Ο Ευγένιος Γλάδστων Ο'Νηλ (Eugene Gladstone O'Neill, (1888-1953) ήταν ένας από τους μεγαλύτερους Αμερικανούς θεατρικούς συγγραφείς του εικοστού αιώνα. Τέσσερα από τα θεατρικά του έργα τιμήθηκαν με Βραβείο Πούλιτζερ, ενώ ο ίδιος τιμήθηκε με Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1936. Ήταν ο πρώτος αμερικανός δραματουργός που υιοθέτησε στο έργο του τις τεχνικές ρεαλισμού που είχαν χρησιμοποιήσει πριν από αυτόν ευρωπαίοι συγγραφείς όπως ο Άντον Τσέχωφ, ο Ερρίκος Ίψεν και ο Άουγκουστ Στρίντμπεργκ. Τα θεατρικά του ήταν από τα πρώτα που πραγματεύονταν περιθωριοποιημένους χαρακτήρες που ενώ είναι βουτηγμένοι στη διαφθορά, πασχίζουν να διατηρήσουν όνειρα και φιλοδοξίες, φτάνοντας εν τέλει σε απόγνωση. Στο Μπρόντγουεϊ ο Ο’ Νηλ πρωτοεμφανίστηκε το 1920 με το έργο «Πέρα απ’ τον Ορίζοντα» (Beyond the Horizon), με το οποίο έμελλε να κερδίσει πρώτη φορά το βραβείο Πούλιτζερ.
Πολλά έργα του έχουν ανέβει σε θέατρα στην Ελλάδα όπως Εθνικό Θέατρο, Θέατρο Τέχνης Καρόλου Κουν, Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος, Αμφι-Θέατρο Σπύρου Ευαγγελάτου, Θέατρο Ιλίσια, Θέατρο Πορεία κ.ά., και στα οποία έχουν πρωταγωνιστήσει κορυφαίοι ηθοποιοί όπως οι Αιμίλιος Βεάκης, Αλέξης Μινωτής Κατίνα Παξινού, Βασίλης Διαμαντόπουλος, Τίτος Βανδής, Έλλη Λαμπέτη, Λυκούργος Καλλέργης, Αντιγόνη Βαλάκου, Δημήτρης Χορν, Μαίρη Αρώνη, Αλέκος Αλεξανδράκης και πολλοί άλλοι.
Το «Πέρα απ’ τον ορίζοντα» του Ευγένιου ο’ Νηλ, γραμμένο το 1918, αποτελεί ένα έργο θεατρικό μα και απέραντα ποιητικό μέσα στον βαθύ ρεαλισμό του. Είναι ένας προβολέας με ένα φως τόσο διαπεραστικό που αναδεικνύει με απόλυτη ακρίβεια τις ψυχές των ηρώων του, και μέσα από αυτές φιλοσοφεί και συγκινεί.
Ο Ρόμπερτ και ο Άντριου. Δύο αγαπημένα αδέρφια, μεγαλωμένα στην αμερικανική επαρχία, με όνειρα τόσο διαφορετικά αλλά με μία αγάπη μεταξύ τους τόσο βαθιά και ελεύθερη. Ο Ρόμπερτ, που πήρε ανώτερη μόρφωση, λατρεύει τα βιβλία, απαγγέλλει στίχους και έχει όνειρο να ταξιδέψει πέρα απ’ τον ορίζοντα, να βρει το μυστικό του κόσμου, να περιπλανιέται αδιάκοπα και να ανασαίνει από και για την ελευθερία, αν και σε όλη του την ζωή ήταν ασθενικός. Ο Άντριου από την άλλη, δεμένος με τη γη που τον ανάθρεψε, δυνατός και εύρωστος ονειρεύεται ως εκεί που φτάνουν τα όρια της φάρμας τους. Όμως, υπάρχει και η Ρουθ, η καλύτερή τους φίλη, την οποία και τα δύο αδέρφια ποθούν, όμως εκείνη θέλει μόνο τον Ρόμπερτ. Η γυναικεία αυτή ύπαρξη, με την χειραγωγικότητα και την κτητικότητα της, αντιστρέφει τις μοίρες των δύο αδερφών. Ο Ρόμπερτ, την παραμονή του φευγιού του, μαθαίνει από την ίδια, πως αυτόν έχει στην καρδιά της. Τώρα πια δε θα φύγει. Θα μείνει στην ευτυχισμένη γη των δικών του και θα παντρευτεί τη Ρουθ. Αντί του Ρόμπερτ θα φύγει ο Άντριου. Θα φύγει με κουρελιασμένες τις ελπίδες του, με την απογοήτευση και την πίκρα στην ψυχή. Δεν είναι γι΄αυτόν η θάλασσα και τα μακρινά ταξίδια. Ο Ρόμπερτ θα θελήσει να κατέβει από το όνειρο στη γη, δεν αργεί, όμως, να δείξει την ανικανότητά του. Όλοι οι γύρω του, νιώθοντας πως έλειψε το άξιο χέρι, ο άγρυπνος νους, γίνονται απείθαρχοι, τον κλέβουν, τον ρημάζουν… Η Ρουθ αρχίζει σιγά-σιγά να καταλαβαίνει πως αν αγαπά κάποιον, αυτός είναι ο Άντριου. Εξάλλου η συμβίωση με τον Ρόμπερτ γίνεται ολοένα και περισσότερο αφόρητη. Οι μέρες για τη Ρουθ περνούν αργές τον χειμώνα, πνιχτικές το καλοκαίρι, πλάι σ΄έναν άνδρα που πια δεν αγαπά, μακριά από έναν άλλο άνδρα που έχει αιχμαλωτίσει τα όνειρά της. Σε λίγο, έρχεται στον κόσμο ένα κοριτσάκι, μα ούτε αυτό την παρηγορεί. Ο Άντριου πληροφορείται ότι η υγεία του αδερφού του χειροτερεύει. Γυρίζει και τον βρίσκει ετοιμοθάνατο. Ο Ρόμπερτ, ξανασυλλογίζεται την περασμένη ζωή του, σκέπτεται το κακό που έκανε στον αδερφό του, που τον ανάγκασε να ξεριζωθεί από το γονικό χώμα και να εγκαταλείψει τον πραγματικό του προορισμό, θέλει, έστω και την τελευταία στιγμή, να επανορθώσει. Παρακαλεί τον Άντριου να μην εγκαταλείψει τη Ρουθ, όταν θα μείνει μόνη και του ζητά να την παντρευτεί. Ο Άντριου, από την άλλη, θέλει προτού κλείσει τα μάτια ο αδερφός του να μάθει από το στόμα της Ρουθ πως αυτή εκείνον αγάπησε πάντα, τον Ρόμπερτ, μα ο Ρόμπερτ πεθαίνει χωρίς η Ρουθ να μπορέσει να μιλήσει… Και οι δυο που απομένουν θα αποφασίσουν να ξαναπιάσουν τη ζωή από την αρχή…
Είχα την τύχη να παρακολουθήσω την παράσταση "Πέρα απ’ τον ορίζοντα" του Ευγένιου Ο’ Νηλ στο θέατρο Αθηνών τον Μάρτιο του 1994 σε σκηνοθεσία Γιάννη Μαργαρίτη, μουσική Δημήτρη Παπαδημητρίου και σκηνικά-κοστούμια Γιώργου Ζιάκα με ένα εξαιρετικό καστ ηθοποιών: Ρουθ Άτκινς: Κατερίνα Μαραγκού, Ρόμπερτ Μέγιο: Νίκος Σεργιανόπουλος, Άντριου Μέγιο: Γιάννης Καρατζογιάννης.
Ίσως είναι το μοναδικό έργο όπου συναντούμε το αίσθημα της εγκατάλειψης κυρίαρχο σε όλα τα επίπεδα. Όλοι οι χαρακτήρες του έργου εγκαταλείπουν αυτούς για τους οποίους είναι απαραίτητοι. Όλοι πάλι μένουν με έντονη την πικρή γεύση της εγκατάλειψης.
Ένα έργο για την εσωτερική ελευθερία, το όνειρο, την ουσία της αγάπης, τον συμβιβασμό και την δυσκολία των ανθρωπίνων σχέσεων, που συνάμα μας γειώνει και μας κάνει να ατενίσουμε τον ορίζοντα, σκεπτόμενοι την ουσία του ταξιδιού…
