Η ΑΠΟΛΥΤΗ ΜΟΝΑΡΧΙΑ
Οι συνθήκες που ευνόησαν την εδραίωση της Aπόλυτης Μοναρχίας
Κατά το 16ο και 17ο αιώνα παρήκμασαν οι μεσαιωνικοί αντιπροσωπευτικοί θεσμοί και ορισμένοι βασιλείς άρχισαν να απολαμβάνουν εξουσίες, ενώ από το τελευταίο τέταρτο του 15ου αιώνα οι βασιλείς της Αγγλίας, της Γαλλίας και της Ισπανίας κατόρθωσαν να διατηρήσουν ενωμένα τα βασίλεια τους και να ισχυροποιήσουν την εξουσία τους εξουδετερώνοντας τις φυγόκεντρες δυνάμεις.
- 1. Οι νέες πηγές πλούτου, οι οποίες διευκόλυναν τη συντήρηση ενός ολοένα αυξανόμενου γραφειοκρατικού μηχανισμού.
- 2. Η διατήρηση ισχυρού και ετοιμοπόλεμου στρατού, λόγω των συνεχών πολέμων.
- 3. Η επιβολή της κοσμικής εξουσίας στη θρησκευτική, η οποία εκτός των άλλων ευνοήθηκε από τη Μεταρρύθμιση.
- 4. Τα δεινά του Τριακονταετούς
Πολέμου σε συνδυασμό με την κοινωνική κρίση των μέσων του 17ου αιώνα
διαμόρφωσαν την κατάλληλη ατμόσφαιρα για ισχυρές και σταθερές κυβερνήσεις που
θα μπορούσαν να εγγυηθούν ειρήνη και σταθερότητα.
Πώς αντιμετωπίστηκε η απόλυτη μοναρχία;
Η άνοδος της απόλυτης μοναρχίας συμβάδισε με τη συγκρότηση του σύγχρονου κράτους, το οποίο δεν ήταν σε θέση να εξασφαλίσουν οι ευγενείς και η φεουδαρχία. Η απόλυτη μοναρχία στηρίχθηκε σε μια μορφωμένη υπαλληλία, ενώ κέρδισε την εύνοια των πλούσιων αστών. Ήταν ένα αποκλειστικά ευρωπαϊκό φαινόμενο των Πρώιμων Νέων Χρόνων, το οποίο ευδοκίμησε στην Ισπανία του 16ου αιώνα, στην Αγγλία μέχρι τα μέσα του 17ου αιώνα και στη Γαλλία μέχρι την Επανάσταση του 1789. Κατά το 18ο αιώνα αποτέλεσε το κυρίαρχο σύστημα διακυβέρνησης στην Ευρώπη, με κάποιες εξαιρέσεις.
Οι απόψεις των θεωρητικών της απολυταρχίας, Μποντέν και Χομπς
Ο Γάλλος Ζαν Μποντέν ήταν ο πρώτος που διατύπωσε τη θεωρία της κυριαρχίας, δηλαδή της «δια βίου άσκησης της απόλυτης εξουσίας του μονάρχη επάνω στους υπηκόους του» και διακήρυξε ότι:
α) η βασιλική εξουσία έπρεπε να είναι απεριόριστη, δεσμευόμενη μόνο από τον θείο και τον φυσικό νόμο.
β) δε χρειάζονταν νομοθετικά και αντιπροσωπευτικά σώματα και
γ) ο λαός έπρεπε να υπακούει χωρίς να του αναγνωρίζεται το δικαίωμα εξέγερσης.
Ο Τόμας Χομπς, ο δεύτερος μεγάλος θεωρητικός της απολυταρχίας, στα έργα του De cive (1642) και Λεβιάθαν (1651) υποστήριξε ότι:
α) οι άνθρωποι στην αρχή της ιστορίας τους ζούσαν σε μια φυσική κατάσταση, όπου κυριαρχούσε η αναρχία, η αθλιότητα, η βία και η ανασφάλεια.
β) η ανάγκη υπέρβασης της φυσικής κατάστασης τους οδήγησε στη σύναψη ενός συμβολαίου, με το οποίο εκχώρησαν όλα τα δικαιώματα τους στον ηγεμόνα, με αντάλλαγμα την ασφάλεια τους.
γ) η εξουσία του ηγεμόνα δε γνώριζε περιορισμούς από τον φυσικό ή τον θείο νόμο, όπως στη θεωρία του Μποντέν ήταν απόλυτη, τελεσίδικη και αμετάκλητη και οι υπήκοοι όφειλαν υπακοή στο μονάρχη τους άνευ όρων.
Ποια είναι η πρακτική των θεωριών τη Απολυταρχίας και πώς αντιμετωπίστηκαν;
- Ø Η θεωρία της απολυταρχίας απείχε πολύ από την κυβερνητική πρακτική.
- Ø Το κράτος των Πρώιμων Νέων Χρόνων δεν ήταν ακόμα τόσο ισχυρό και τα περιθώρια επέμβασης του στην καθημερινότητα των κατοίκων όλης της επικράτειας ήταν περιορισμένα.
- Ø Οι μονάρχες σέβονταν τους γραπτούς και άγραφους νόμους, το εθιμικό δίκαιο και τις παραδόσεις των υπηκόων τους και λάμβαναν σοβαρά υπόψη τα συμφέροντα των προνομιούχων κοινωνικών τάξεων, κυρίως των ευγενών και των εμπόρων.
- Ø Η απόλυτη μοναρχία δεν επικράτησε ολοκληρωτικά. Τα όργανα αντιπροσώπευσης των μεσαιωνικών τάξεων λειτουργούσαν ως αντίβαρο στη βασιλική εξουσία και σπάνια διαλύονταν από τους μονάρχες, οι οποίοι ωστόσο τα παρέκαμπταν, παρακώλυαν τη λειτουργία τους, τα υπονόμευαν και σε πολλές περιπτώσεις τα αποδυνάμωναν.
- Ø Οι αντιδράσεις των ευγενών και των τοπικών κοινωνιών
στις απολυταρχικές μεθοδεύσεις συχνά έπαιρναν τη μορφή εξεγέρσεων στην Ευρώπη
των Πρώιμων Νέων Χρόνων.
Γιατί η μοναρχία του Λουδοβίκου ΙΔ΄ αποτέλεσε πρότυπο της ευρωπαϊκής απολυταρχίας;
Πρότυπο της απόλυτης μοναρχίας για ολόκληρη την Ευρώπη υπήρξε η Γαλλία την εποχή του Λουδοβίκου ΙΔ'. Εκεί από τον ύστερο Μεσαίωνα:
α) είχε συγκροτηθεί ένας αξιόπιστος γραφειοκρατικός μηχανισμός,
β) εισπράττονταν τακτικά φόροι από τους υπηκόους και
γ) ο ισχυρός στρατός, συνέβαλε στον περιορισμό των αποσχιστικών τάσεων και στην αποδυνάμωση της επαρχιακής αριστοκρατίας. Με το κονκορδάτο που σύναψε με τον πάπα, ο Γάλλος βασιλιάς απέκτησε το δικαίωμα διορισμού όλων των επισκόπων και ηγουμένων εδραιώνοντας έτσι την πολιτική υπεροχή της μοναρχίας έναντι της εκκλησίας.
Ποια ήταν η κατάληξη της δυναστείας του Λουδοβίκου ΙΔ΄;
Οι συνεχείς πόλεμοι της Γαλλίας με την Ισπανία των Αψβούργων στο πρώτο μισό του 16ου αιώνα και ο εμφύλιος πόλεμος καθολικών και Ουγενότων στο δεύτερο μισό του ίδιου αιώνα εξασθένισαν τη γαλλική μοναρχία για δεκαετίες.
Πώς επιτεύχθηκε η ανάκαμψη της Απολυταρχίας;
Η ανάκαμψη της Απολυταρχίας έγινε με τον Ερρίκο Δ'
της Ναβάρρας, ο οποίος αποκατέστησε τη θρησκευτική γαλήνη στο εσωτερικό και με τη
βοήθεια του πρωθυπουργού του Συλλύ προώθησε τον εκσυγχρονισμό της οικονομίας
και το γαλλικό αποικισμό στη Βόρεια Αμερική.
Ποια εποχή θεωρείται ευεργετική για την μοναρχία στη Γαλλία;
Ευεργετική για τη μοναρχική εξουσία ήταν η
ουσιαστική διακυβέρνηση της χώρας με τις ευλογίες του βασιλιά Λουδοβίκου ΙΓ'
από τον παντοδύναμο πρωθυπουργό, καρδινάλιο Ρισελιέ, την περίοδο 1624-1642. Εφάρμοσε πολιτική εξόντωσης των απείθαρχων ευγενών και των Ουγενότων, με
εκτελέσεις συνωμοτών, δημεύσεις περιουσιών και καταστροφές πύργων. Την πολιτική του Ρισελιέ ακολούθησε και ο
διάδοχος του Μαζαρέν, ο οποίος κυβέρνησε τη χώρα μέχρι να ενηλικιωθεί και να
αναλάβει τα καθήκοντα του στο θρόνο ο Λουδοβίκος ΙΔ'.
Από πού προήλθε ο κίνδυνος την περίοδο της βασιλείας του Λουδοβίκου ΙΔ΄;
Ο μεγαλύτερος κίνδυνος αυτή την περίοδο προήλθε από μια μεγάλη εξέγερση των ευγενών της επαρχίας και των αστών του Παρισιού, τη γνωστή ως «Σφενδόνη» (1648-1653) που συγκλόνισε τη Γαλλία πριν κατασταλεί.
Γιατί ο Λουδοβίκος ΙΔ΄ χαρακτηρίστηκε ενσαρκωτής της Απόλυτης Μοναρχίας ;
Οι προϋποθέσεις για την εδραίωση της απόλυτης μοναρχίας ήταν ιδανικές. Ο Λουδοβίκος ΙΔ', ενσάρκωσε με μοναδικό τρόπο την απόλυτη μοναρχία.
α) Πίστευε ότι ήταν ελέω θεού μονάρχης από τον οποίο εξαρτιόταν η ευημερία του λαού του.
β) Με τη βοήθεια του ανακτοβουλίου, κυβερνούσε όντας επικεφαλής και των τριών εξουσιών, της νομοθετικής, της εκτελεστικής και της δικαστικής.
γ) Φορείς της μοναρχικής εξουσίας στη γαλλική μοναρχία ήταν οι βασιλικοί επιμελητές που ασκούσαν τη διακυβέρνηση και οι στρατιωτικοί διοικητές.
δ) Ο μονάρχης από την πλευρά του όφειλε να σέβεται την εδαφική ακεραιότητα της χώρας, τους κανόνες διαδοχής, τη ρωμαιοκαθολική θρησκεία, τη ζωή και τα αγαθά των υπηκόων του.
ε) Η απολυταρχία δεν ήταν μόνο πολιτική, ήταν και οικονομική. Με άξονα τον μερκαντιλισμό σχεδιάστηκε μια κεντρική οικονομική πολιτική, με στόχο τον πολλαπλασιασμό του βασιλικού πλούτου.
στ) Ανακάλεσε το Διάταγμα της Νάντης το 1685 και τερμάτισε έναν αιώνα σχετικής θρησκευτικής ανεκτικότητας στη Γαλλία. Χιλιάδες Γάλλοι καλβινιστές – Ουγενότοι, εγκατέλειψαν τη Γαλλία με προορισμό την Αγγλία, την Ελβετία και τις Κάτω Χώρες, στερώντας την από αξιόλογο επιχειρηματικό δυναμικό.
ζ) Οι Γάλλοι ευγενείς αποδυναμώθηκαν πολιτικά, «αποζημιώθηκαν» όμως οικονομικά και κοινωνικά με την παροχή συντάξεων και την υποδοχή τους στην πιο λαμπρή αυλή της Ευρώπης.
η) Συγκέντρωσε γύρω του τους πιο ισχυρούς ευγενείς έχοντας τη δυνατότητα να τους ελέγχει καλύτερα, ενώ ταυτόχρονα προσέδιδε μεγαλύτερο κύρος στη βασιλεία του. Η πολυδάπανη αυλική ζωή καταχρέωσε και κατέστρεψε οικονομικά πολλές αριστοκρατικές οικογένειες. Οι μάχιμοι επαρχιώτες με το πέρασμα του χρόνου είχαν μεταβληθεί σε πρωτευουσιάνους αυλικούς. Η αυστηρή και συνετή διακυβέρνηση του Λουδοβίκου ΙΔ' δεν βρήκε τους συνεχιστές μετά το θάνατο του.
Ποια είναι τα χαρακτηριστικά της απόλυτης μοναρχίας στην Πρωσία;
Την απολυταρχία στην Πρωσία, επέβαλε πρώτος ο Φρειδερίκος Γουλιέλμος(1640-1688) ο οποίος φρόντισε:
α) να δημιουργήσει μόνιμο στρατό και να συγκροτήσει ένα συγκεντρωτικό σύστημα διοίκησης,
β) να αναγνωρίσει τα προνόμια των Πρώσων ευγενών, (το αφορολόγητο και αδασμολόγητο της περιουσίας τους),
γ) να επιβάλει την υποχρεωτική στρατιωτική υπηρεσία των ευγενών ως αξιωματικών του πρωσικού στρατού,
δ) να δημιουργήσει ένα σώμα αξιωματικών πιστό στον ηγεμόνα.
Την πολιτική του Φρειδερίκου Γουλιέλμου ακολούθησε ο εγγονός του, Φρειδερίκος Γουλιέλμος Α', βασιλιάς πλέον της Πρωσίας.
Ø Ήταν το πρότυπο του βασιλιά-στρατιώτη και δημιούργησε έναν μεγάλο, άριστα εκπαιδευμένο και πειθαρχημένο πρωσικό στρατό. Εισήγαγε την υποχρεωτική στρατιωτική θητεία και εκπαίδευε ο ίδιος το προσωπικό του σύνταγμα των «Γιγάντων του Πότσνταμ».
Ø Στη διοίκηση, επέβαλε ένα συγκεντρωτικό διοικητικό σύστημα, το οποίο εξαρτιόταν άμεσα από τον ίδιο. Οι τακτικοί έλεγχοι, οι προειδοποιήσεις και οι ποινές που επέβαλε για παραβάσεις και καταχρήσεις των υπαλλήλων είχαν αποτέλεσμα να δημιουργήσει μια αξιόπιστη υπαλληλία, την οποία διέκριναν ο σεβασμός, η ακρίβεια, η ορθότητα, η λιτότητα και το αίσθημα ευθύνης.
