Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΠΕΙΡΑΜΑΤΟΣ ΚΑΙ Η ΜΕΘΟΔΟΣ ΤΗΣ ΕΠΑΓΩΓΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΕΥΣΗΣ
Ήδη από τον 13ο αιώνα με τους Robert Grosseteste και Roger Bacon γίνεται λόγος για τη μαθηματικοποίηση της επιστήμης και τον πειραματισμό. Ο A. C. Crombie θεωρούσε τον Grosseteste πατέρα της πειραματικής μεθόδου, ενώ πίστευε ότι με τον R. Bacon δημιουργήθηκαν τα πρώτα επιτεύγματα της εφαρμοσμένης επιστήμης. O Bacon θεωρούσε τον πειραματισμό ανώτερο κριτήριο αλήθειας, αν και τα πειράματά του ήταν περισσότερο παρατήρηση του κοινού νου. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η ανάπτυξη των πειραματικών και μαθηματικών μεθόδων του 13ου και 14ου αιώνα αποτέλεσε την αρχή του ιστορικού κινήματος της Επιστημονικής Επανάστασης, η οποία κορυφώθηκε κατά τον 17ο αιώνα.
Σημαντική στην Επιστημονική Επανάσταση και στη δημιουργία του διανοητικού κλίματος, όπου αναπτύχθηκαν οι νεωτερικές επιστημονικές αντιλήψεις, υπήρξε η συμβολή του Πανεπιστημίου της Πάδοβας. Στην Πάδοβα διδάσκονταν κυρίως η ιατρική και τα μαθηματικά. Για το λόγο αυτό το Πανεπιστήμιο έδινε ιδιαίτερη έμφαση στον καθορισμό της ορθής επιστημονικής μεθόδου. Η πρωτοτυπία της σχολής έγκειται στο ότι δόθηκε έμφαση στην ευρετική διαδικασία (heuristics). H ευρετική διαδικασία χρησιμοποιεί τη μέθοδο της αναγωγής για την παραγωγή συμπερασμάτων. Oι δύο πτυχές της διαδικασίας αυτής είναι η ανάλυση (resolutio) και η σύνθεση (compositio). Η ανάλυση είναι η ανάβαση από το αποτέλεσμα στην αιτία. Η σύνθεση είναι η κάθοδος από την αιτία στο αποτέλεσμα. Κατά την ανάλυση διασπάται ένα φαινόμενο στα απλά του στοιχεία για να βρεθούν τα αίτιά του και κατά την σύνθεση αντιστρέφεται η πορεία και τα πρότερα συμπεράσματα μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την εξήγηση όλων των αντίστοιχων φαινομένων που απορρέουν από τα ίδια αίτια. Η επιστημολογία της Πάδοβας δεν χειραφετείται από τις αριστοτελικές της δεσμεύσεις. Αποφεύγεται, όμως, ο άκρατος ενορατισμός ( η ιδέα δηλ. ότι μπορούμε να συλλάβουμε τις πρωταρχικές αιτίες των πραγμάτων με την κατάλληλα ασκημένη νόηση), που διακατέχει τη γνωσιολογία του Αριστοτέλη, ωστόσο παραμελήθηκε η πειραματική διαδικασία, απαραίτητο στοιχείο της νεότερης επιστήμης, όπως αυτή διαμορφώνεται. Το κενό αυτό συμπλήρωσε ο Γαλιλαίος, ο οποίος προσέθεσε στην ευρετική μέθοδο της Πάδοβας την εμπειρική διαδικασία και προχώρησε στην ερμηνεία της ανάλυσης και της σύνθεσης όχι μόνο ως λογικών αλλά ως εμπειρικών διαδικασιών. Ο Γαλιλαίος απέδειξε με ποιο τρόπο οδηγούμαστε σε γενικές θεωρίες με την ανάλυση της εμπειρίας, πώς αλλάζουμε τις συνθήκες και απομονώνουμε τα αίτια και πώς επαληθεύουμε ή διαψεύδουμε τις θεωρίες με πείραμα. Μέσα από τα πειράματά του και τις παρατηρήσεις του γκρέμισε το αριστοτελικό κοσμοείδωλο και έθεσε τα θεμέλια της σύγχρονης φυσικής. Αντικατέστησε την αριστοτελική αντίληψη της κίνησης ως διαδικασίας του γίγνεσθαι, η διατήρηση της οποίας απαιτεί τη συνεχή ποιητική αιτιότητα.
Στο νέο μεθοδολογικό πλαίσιο της Επιστημονικής Επανάστασης η εγκυρότητα της επιστημονικής γνώσης είναι άρρηκτα συνυφασμένη με τον εμπειρισμό και τη μέθοδο της επαγωγικής γενίκευσης, η οποία επέτρεψε τη διατύπωση καθολικών νόμων. Η μέθοδος της επαγωγικής γενίκευσης ξεκινά με την παρατήρηση κάποιων χαρακτηριστικών ιδιοτήτων του προς μελέτη αντικειμένου και στη συνέχεια αποδίδει τις ιδιότητες που προκύπτουν από αυτή τη μελέτη ορισμένου αριθμού περιπτώσεων σε ολόκληρο το σύνολο που ανήκει η εκάστοτε περίπτωση. Με το έργο του Νεύτωνα αναβαθμίζεται η φυσική επιστήμη, ενισχύεται το μηχανιστικό κοσμοείδωλο και η πειραματική μέθοδος. Ο Νεύτων κατατάσσεται στους εμπειριστές, οι οποίοι θεωρούνται οι θεμελιωτές της επαγωγικής μεθόδου, της εγκυρότερης μεθόδου που μπορεί να υπάρξει στα πλαίσια της επιστημολογίας. Η γνώση που παρέχεται μέσα από αυτή τη μέθοδο θεωρείται η πλέον αντικειμενική δεδομένου ότι βασίζεται στις πληροφορίες και εμπειρίες που αντλεί ο άνθρωπος μέσω των αισθήσεών του ανεξάρτητα από τις όποιες αδυναμίες μπορεί να τις χαρακτηρίζουν. Η πειραματική μέθοδος, κατά τον Νεύτωνα, ορίζει ότι η ανάλυση πρέπει να προηγείται της σύνθεσης. Η ανάλυση συνίσταται στην πραγματοποίηση πειραμάτων και παρατηρήσεων και στη συναγωγή γενικών συμπερασμάτων δια της επαγωγής. Το πείραμα είναι το κριτήριο της αλήθειας, το οποίο μετατρέπει τη λογική διαδικασία σε εμπειρική. Είναι ο συνδετικός κρίκος μεταξύ ανάλυσης και σύνθεσης και αποτελεί το συστατικό στοιχείο της επαγωγικής γενίκευσης. Ένσταση δεν δεχόταν κατά των συμπερασμάτων αυτών, εκτός αν προέρχονταν από πειράματα ή άλλες βέβαιες αλήθειες. Η σύνθεση, κατά τον Νεύτωνα, είναι η υπαγωγή ενός όλο και μεγαλύτερου εύρους φαινομένων κάτω από την εξηγητική στέγη των επαγωγικών γενικεύσεων.
Η επιστημονική επανάσταση επέφερε ραγδαίες αλλαγές και στον τομέα της ιατρικής. Ο William Harvey προσέφερε στην επιστήμη του την πρώτη ακριβή και πλήρη περιγραφή της κυκλοφορίας του αίματος, συμπληρώνοντάς την με ακλόνητα πειραματικά στοιχεία, τα οποία είχε συλλέξει κατά τη διάρκεια της εικοσαετούς εργασίας του. Πρώτος αυτός εφάρμοσε στις έρευνές του τον μαθηματικό υπολογισμό και μεθοδολογία, που συνδυάζουν την εκτεταμένη χρήση της συγκριτικής ανατομικής μεθόδου με ποσοτική υπολογιστική προσέγγιση των παρατηρήσεων και των πειραμάτων τα οποία διεξάγει σε εξαιρετικά ευρεία κλίμακα.
