ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΟΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗΣ ΚΑΙ ΕΞΩΤΕΡΙΚΕΣ ΑΠΕΙΛΕΣ
Ο ΠΡΩΪΜΟΣ ΜΕΣΑΙΩΝΑΣ (8ος – 10ος αι.) - ΜΕΡΟΣ Α΄
Τα χαρακτηριστικά του Φραγκικού βασιλείου
Το βασίλειο των Φράγκων από το πρώτο μισό του 6ου αι. περιελάμβανε μια μεγάλη περιοχή στη Δυτική Ευρώπη. Τα χαρακτηριστικά του που συνέβαλαν ώστε να γίνει ο πυρήνας της μεσαιωνικής Δύσης ήταν:
α) ένα περιορισμένο δίκτυο πόλεων,
β) μια κυρίαρχη αγροτική οικονομία,
γ) η βαθμιαία συγχώνευση του ρωμαϊκού, του κέλτικου και του γερμανικού στοιχείου και πολιτισμού,
δ) η κυριαρχία μιας γαιοκτητικής αριστοκρατίας αξιωματούχων και πολεμιστών και
ε) ο ασπασμός του χριστιανισμού.
Οι λόγοι που οδήγησαν στην εξασθένηση και τη διάσπαση του Φραγκικού βασιλείου από τον 6ο ως τον 8ο αι.
Το Φραγκικό βασίλειο δεν είχε ένα σταθερό πολιτικό πλαίσιο με στέρεους θεσμούς και κανόνες, γι’ αυτό και οδηγήθηκε στην εξασθένηση και τη διάσπαση. Οι λόγοι ήταν οι εξής:
α) Η προσωποπαγής εξουσία που απέρρεε από τη βούληση του κάθε ηγεμόνα.
β) Τα φράγκικα ήθη που ευνοούσαν τη διανομή της περιουσίας από το βασιλιά και των εδαφών του βασιλείου στους γιους του, συμβάλλοντας σε ενδοοικογενειακές συγκρούσεις και δολοπλοκίες, που κατέληγαν σε δολοφονίες, πολεμικές αναμετρήσεις και εδαφικές διαιρέσεις.
γ) Η πτώχευση αρκετών ηγεμόνων επειδή ήταν αναγκασμένοι να εκχωρούν τις γαίες τους με αντάλλαγμα την εξασφάλιση της υποστήριξης των αριστοκρατών.
ΑΠΟ ΤΟ ΧΛΩΔΟΒΙΚΟ ΣΤΟΝ ΚΑΡΛΟΜΑΓΝΟ
Η διαίρεση του Φράγκικου βασιλείου
Οι διαρκείς πόλεμοι ανάμεσα στους απογόνους του Φράγκου βασιλιά Χλωδοβίκου διαίρεσε το φραγκικό βασίλειο σε τρεις εδαφικές ενότητες:
α) Νευστρία
β) Αυστρασία
γ) Βουργουνδία
Ποιος ασκούσε την εξουσία στα νέα Φραγκικά βασίλεια;
Την εξουσία στα νέα Φραγκικά βασίλεια ασκούσαν οι Μαγιορδόμοι, επικεφαλής της διοίκησης και άρχοντες με τεράστιες ιδιοκτησίες. Οι πιο ισχυροί ήταν οι Πεπινίδες, από τους οποίους καταγόταν η δυναστεία των Καρολιδών και ο Καρλομάγνος.
Πώς ο Κάρολος Μαρτέλος ανέλαβε την εξουσία στα Φραγκικά βασίλεια;
Το 714 ο Κάρολος Μαρτέλος, ο νόθος γιος του Μαγιορδόμου Πεπίνου του Ερστάλ, κληρονόμησε τη διοίκηση και των τριών φραγκικών βασιλείων.
α) Προβλήθηκε ως προστάτης της Χριστιανοσύνης λόγω της ήττας των μουσουλμάνων από το στρατό του το 732 στο Πουατιέ.
β) Ενίσχυσε την ιεραποστολική δράση για τον εκχριστιανισμό των Γερμανών ανατολικά του Ρήνου και
γ) Σύσφιξε τις σχέσεις του με τον πάπα.
Πώς διαλύθηκε η δυναστεία των Μεροβιγγείων;
Ο Μαρτέλος με την ηγεμονική του συμπεριφορά στο εσωτερικό είχε καταστήσει την εξουσία των Μεροβιγγείων σκιώδη. Η κατάλυση του Μεροβιγγειανού βασιλείου επήλθε το 751 όταν ο γιος του Πεπίνος Γ΄ ο Βραχύς εκλέχθηκε βασιλιάς των Φράγκων με την υποστήριξη της Ρώμης.
Τρία χρόνια αργότερα ο πάπας Στέφανος Β΄ έχρισε τον Πεπίνο βασιλιά των Φράγκων σε φραγκικό έδαφος, αναγορεύοντάς τον σε προστάτη των Χριστιανών και της παποσύνης.
Ο Πεπίνος ανταποκρίθηκε πρόθυμα στην απεγνωσμένη έκκληση του πάπα να τον προστατεύσει από τους Λομβαρδούς και οδήγησε ο ίδιος το στρατό του στην Ιταλία. Κατατρόπωσε τους Λομβαρδούς, τους υποχρέωσε να εκχωρήσουν στον πάπα τη Ραβέννα και τις γειτονικές περιοχές καθώς και το δουκάτο της Ρώμης που αποτέλεσαν τη βάση για τα παπικά κράτη, τα οποία για έντεκα αιώνες εξασφάλισαν στο Βατικανό οικονομική ευμάρεια, πολιτική ανεξαρτησία και κοσμική εξουσία.
Τα αποτελέσματα της συνεργασίας Ρώμης και Φράγκων
Ο νέος άξονας συνεργασίας Ρώμης και Φράγκων διαμόρφωσε νέα δεδομένα και καθόρισε τις κατοπινές εξελίξεις στην Ευρώπη.
- Ø Ο Βυζαντινός Αυτοκράτορας αδυνατούσε να προστατεύσει πολιτικά τον πάπα και αρνήθηκε να αναγνωρίσει τα πρωτεία της Ρώμης έναντι της Κωνσταντινούπολης.
- Ø Ο πάπας στράφηκε στον πιο ισχυρό ηγεμόνα της Δύσης για να εξασφαλίσει την επιβίωση και ενίσχυση της κοσμικής και εκκλησιαστικής εξουσίας του.
- Ø Ο Φράγκος ηγεμόνας προβλήθηκε ως ο νόμιμος κληρονόμος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στη Δύση.
- Ø Οι Φράγκοι μπόρεσαν να επεκτείνουν την επιρροή τους στην Ιταλία και με προκάλυμμα τον εκχριστιανισμό των παγανιστών να επεκτείνουν την κυριαρχία τους στους γερμανικούς λαούς που ζούσαν ανατολικά του Ρήνου.
ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ
Οι επιτυχίες του Καρλομάγνου
Ο γιος του Πεπίνου, ο Κάρολος ο Μέγας, γνωστός ως Καρλομάγνος ήταν αυτός που πέτυχε τη μέγιστη επέκταση του βασιλείου των Φράγκων, το οποίο στις αρχές του 9ου αι. περιελάμβανε - με εξαίρεση την Αγγλία και τη μουσουλμανική Ισπανία - ολόκληρη τη Δυτική Ευρώπη, ενώ το όνομά του συνδέθηκε με μια αυτοκρατορία την Καρολίγγεια. Ο μέγας στρατηλάτης και κατακτητής Καρλομάγνος ενσάρκωσε το πρότυπο του Γερμανού βασιλιά - πολέμαρχου.
o Με 53 εκστρατείες στο ενεργητικό του και μια ζωή πάνω στη σέλα του αλόγου του κατάφερε να επεκτείνει σημαντικά το βασίλειο των Φράγκων και να υποτάξει τους περισσότερους γειτονικούς λαούς.
o Έγινε κύριος της Σαξονίας, της Βαυαρίας, της Καρινθίας και του λομβαρδικού βασιλείου.
o Υπέταξε τους Αβάρους παίρνοντας έναν αμύθητο θησαυρό ως λάβαρο, εξάπλωσε την επιρροή του ανατολικά των ποταμών Έλβα και Δούναβη και στη Νότια Ιταλία και δημιούργησε συνοριακές διοικήσεις, τις Μαρκιωνίες, στην περιοχή του μετέπειτα δουκάτου της Αυστρίας, στη Βρετάνη και στη Βορειοανατολική Ισπανία.
o Έμεινε πιστός στις φράγκικες παραδόσεις, σεβάστηκε τα τοπικά έθιμα των λαών που υπέταξε με εξαίρεση τους Σάξονες και τους Φριζίους.
Με ποιους τρόπους ο Καρλομάγνος υπέταξε τα γερμανικά φύλα βόρεια και ανατολικά του φραγκικού βασιλείου;
Ο Καρλομάγνος φέρθηκε με ιδιαίτερη σκληρότητα απέναντι στους Σάξονες, οι οποίοι για τρεις δεκαετίες προέβαλαν σθεναρή αντίσταση στα σχέδια του και στην πολιτική του εκχριστιανισμού του και αντιδρούσαν με εξεγέρσεις και θανατώσεις Φράγκων ιεραποστόλων.
Ποια μέτρα επέβαλε ο Καρλομάγνος;
Τα μέτρα που επέβαλε ο Καρλομάγνος ήταν:
α) Συνεχείς εκστρατείες στη Σαξονία,
β) άγρια καταστολή με φυσική εξόντωση και μαζικούς εκτοπισμούς Σαξόνων στο φραγκικό βασίλειο,
γ) βίαιος εκχριστιανισμός των Σαξόνων με την επιβολή της θανατικής ποινής σε όσους ασπάζονταν άλλες θρησκείες, με αποτέλεσμα τον εκχριστιανισμό και την υποταγή των γερμανικών φύλων βόρεια και ανατολικά του φραγκικού βασιλείου.
Η σχέση του Καρλομάγνου με τον πάπα Λέοντα τον Γ΄
Μέχρι τα τέλη του 8ου αι. ο Καρλομάγνος ήταν ο αδιαφιλονίκητος κυρίαρχος της Δύσης και ηγέτης του χριστιανικού κόσμου. Καλλιεργήθηκε η ιδέα μιας χριστιανικής αυτοκρατορίας με επικεφαλής τον ίδιο ως εκπρόσωπο του Θεού και την υποχρέωση να υπερασπιστεί τους Χριστιανούς και να διαδώσει τη χριστιανική πίστη. Πρόσφερε έμπρακτη προστασία στον πάπα Λέοντα Γ΄ και ανταμείφθηκε το 800 με την αναγόρευσή του από τον πάπα σε αυτοκράτορα των Ρωμαίων και Αύγουστο. Αυτή η τυπικά παράνομη ενέργεια, αφού νόμιμος κληρονόμος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ήταν ο Βυζαντινός αυτοκράτορας, είχε μεγάλη συμβολική σημασία, αφού για πρώτη φορά αναγνωρίστηκε σε Γερμανό βασιλιά η συνέχεια τη ρωμαϊκής κληρονομιάς.
Ο πάπας οικειοποιήθηκε το ρόλο του θεματοφύλακα της ρωμαϊκής παράδοσης και αποδέχθηκε τη μόνιμη επικυριαρχία των Φράγκων στη Ρώμη.
ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ
Τα βασικότερα χαρακτηριστικά του συστήματος διακυβέρνησης του Καρλομάγνου σε κεντρικό επίπεδο
Ο Καρλομάγνος διακρίθηκε και για τις διοικητικές και οργανωτικές αρετές του. Προσπάθησε να επιβάλει ένα ενιαίο διοικητικό σύστημα για το τεράστιο σε έκταση βασίλειο των Φράγκων, στηριγμένος στην τοπική αριστοκρατία και μάλιστα σ’ ένα μικρό πυρήνα αριστοκρατικών οικογενειών, κάνοντας πλουσιοπάροχες παραχωρήσεις εδαφών από τα λάφυρα των κατακτητικών πολέμων και καταφέρνοντας να συσπειρώσει τους περισσότερους μεγαλογαιοκτήμονες πολέμαρχους γύρω από την εξουσία του. Οι νέοι θεσμοί και πρακτικές που καθιερώθηκαν επί Καρλομάγνου ήταν:
α) Εγκατάσταση της περιφερόμενης αυλής του, στο Άαχεν συγκροτώντας έτσι μια πρώτη μορφή κεντρικής διοίκησης.
β) Ο βασιλικός οίκος αναδείχθηκε σε επίκεντρο της βασιλικής εξουσίας.
γ) Με ασαφή ακόμα το διαχωρισμό ανάμεσα σε ιδιωτικά και δημόσια καθήκοντα αυξήθηκαν οι αξιωματούχοι της αυλής
δ) Εδραιώθηκε ο ρόλος του κλήρου της αυλής (της capella) με τομείς ευθύνης τις εκκλησιαστικές δημοσιεύσεις, την αποστολή της επίσημης αλληλογραφίας και τη δημοσίευση βασιλικών διπλωμάτων.
ε) Προόδευσε η τήρηση των αρχείων και η γραμματειακή υποστήριξη της βασιλικής εξουσίας. Η γραμματεία του Καρλομάγνου εξέδιδε διοικητικά διατάγματα που ονομάζονταν καπιτουλάρια, επειδή ήταν αρθρωμένα σε κεφάλαια (capitula)
στ) Αναδείχθηκε ένας σημαντικός παράγοντας αυτήν την περίοδο, ο αρχιγραμματέας της αυλής, ο καγκελάριος.
ζ) Για να εξασφαλίσει ένα πιο αποτελεσματικό σύστημα στρατολόγησης και ελέγχου της στράτευσης των υπηκόων του ο Καρλομάγνος προχώρησε σε συστηματική καταγραφή των γαιών και καθόρισε τον αριθμό των πεζών και των έφιππων πολεμιστών σε συνάρτηση με το μέγεθος της γαιοκτησίας.
Ποια είναι τα βασικότερα χαρακτηριστικά του συστήματος διακυβέρνησης του Καρλομάγνου σε τοπικό επίπεδο;
Ο Καρλομάγνος επέδειξε ιδιαίτερη φροντίδα για την τοπική διοίκηση, απαραίτητη για να κυβερνηθεί ένα τόσο μεγάλο σε έκταση βασίλειο.
o Βασική διοικητική μονάδα ήταν η κομητεία, διαιρεμένη σε pagi ή gau. Στην καρολίγγεια εποχή υπήρχαν περίπου 250 κομητείες.
o Διοικητής κάθε κομητείας ήταν ο κόμης, που διοριζόταν από το βασιλιά και σε πολλές περιπτώσεις ταυτιζόταν με το μεγαλογαιοκτήμονα. Ο κόμης συγκαλούσε και προέδρευε στο δικαστήριο της κομητείας και επέβλεπε τις εξαγορές της στρατιωτικής θητείας.
Τον Καρλομάγνο συνέδεε στενός δεσμός με τους υποτελείς του. Το 780 θεσμοθέτησε τον όρκο πίστης στον ηγεμόνα, που ήταν υποχρεωμένοι να δώσουν όλοι οι ελεύθεροι άνθρωποι άνω των 12 ετών.
ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ
Στην εποχή του Καρλομάγνου γνώρισαν ιδιαίτερη άνθηση η παιδεία, τα γράμματα και οι τέχνες με επίκεντρο τη βασιλική αυλή στο Άαχεν. Κύριο μέλημα του Καρλομάγνου ήταν η μόρφωση και η αναβάθμιση του κλήρου ώστε να μπορεί να ανταποκριθεί στο έργο του εκχριστιανισμού και της θρησκευτικής και πνευματικής καλλιέργειας των υπηκόων του.
- Ø Ιδρύθηκαν ενοριακές, επισκοπικές και μοναστικές σχολές οι οποίες παρείχαν στοιχειώδη και μέση εκπαίδευση ενώ η ανακτορική σχολή συνιστούσε ένα είδος ακαδημίας.
- Ø Προσκλήθηκαν κορυφαίοι λόγιοι και διδάσκαλοι από τη Βόρεια Ιταλία, την Ισπανία και από τα αγγλοσαξονικά μοναστήρια, τα οποία στελέχωσαν την ανακτορική σχολή και αναμόρφωσαν την εκπαίδευση.
- Ø Καθιερώθηκε η ρωμαϊκή (γρηγοριανή) λειτουργία κι έτσι επικράτησε μια ενιαία και τυποποιημένη εκκλησιαστική λειτουργία σε ολόκληρη την Καρολίγγεια Αυτοκρατορία.
- Ø Τελειοποιήθηκε μια μικρογράμματη γραφή αγγλοσαξονικής προέλευσης που επέτρεψε την ταχύτερη και διευρυμένη παραγωγή και αναπαραγωγή χειρογράφων.
- Ø Συστηματοποιήθηκαν οι κανόνες της λατινικής ορθογραφίας και γραμματικής δίνοντας μια κανονική μορφή στα μεσαιωνικά λατινικά τα οποία διαφοροποιούνταν από την κλασική λατινική γλώσσα.
- Ø Σχολικά εγχειρίδια, αυλική και θρησκευτική ποίηση, βασιλικά χρονικά, θεολογικές και πολιτικές πραγματείες βοήθησαν τη λατινική γραμματεία του 8ου και 9ου αι.
Οι συνέπειες του θανάτου του Καρλομάγνου
Μετά το θάνατο του Καρλομάγνου ο ενιαίος χαρακτήρας της Καρολίγγειας Αυτοκρατορίας δοκιμάστηκε. Οι έριδες των εγγονών του Καρλομάγνου κατέληξαν στη συνθήκη του Βερντέν (843), με την οποία η Αυτοκρατορία διαιρέθηκε σε τρία μέρη:
α) στο Δυτικό Φραγκικό βασίλειο (το μεγαλύτερο μέρος της σημερινής Γαλλίας)
β) στο Ανατολικό Φραγκικό βασίλειο (το μεγαλύτερο μέρος της σημερινής Γερμανίας) και
γ) στο Μέσο Φραγκικό βασίλειο στο οποίο συμπεριλαμβάνονταν οι Κάτω Χώρες, τμήμα της Βορειοδυτικής Γερμανίας, η Βουργουνδία και η Βόρεια και Κεντρική Ιταλία ως τη Ρώμη. Το 855 το Μέσο Βασίλειο διαιρέθηκε και αυτό σε τρία μέρη.
Ποιοι λόγοι οδήγησαν στη δημιουργία νέων πολιτικών μορφωμάτων;
Οι λόγοι που οδήγησαν στη δημιουργία νέων πολιτικών μορφωμάτων κατά το δεύτερο μισό του 9ου αι. και στις αρχές του 10 αι. ήταν:
α) η μακρόχρονη φράγκικη παράδοση της κατάτμησης των βασιλείων από γενιά σε γενιά,
β) η ισχυροποίηση των τοπικών αρχόντων και
γ) οι καταστροφικές επιδρομές Σαρακηνών και Νορμανδών
