ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΣΑΡΙΚΗ ΣΤΗΝ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΡΩΣΙΑ
ΝΕΑ ΠΡΟΤΥΠΑ ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ ΚΑΙ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΗΣ ΔΡΑΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ
Η σημασία της Οκτωβριανής Επανάστασης
Ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος επέδρασε καταλυτικά στη ριζοσπαστικοποίηση των ευρωπαϊκών κοινωνιών, με αποκορύφωμα την έκρηξη και την επικράτηση της σοσιαλιστικής Επανάστασης στη Ρωσία. Η Οκτωβριανή Επανάσταση καθόρισε αποφασιστικά την πορεία της Ευρώπης και ολόκληρου του κόσμου μέχρι τα τέλη του 20ού αιώνα. Δημιούργησε ένα εναλλακτικό οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό σύστημα στον αντίποδα του φιλελεύθερου καπιταλισμού και της αστικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Περισσότερο και από τις ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης του 1789, η κομμουνιστική ιδεολογία σε όλες τις πτυχές και τις αποχρώσεις της εξελίχθηκε σε μια οικονομική ιδεολογία, την πρώτη που ξεπέρασε κάθε γεωγραφικό και εθνοφυλετικό όριο.
Πώς σκιαγραφείται η επαναστατική πορεία της Ρωσίας από το Φεβρουάριο ως τον Οκτώβρη του 1917;
Το αυταρχικό, διεφθαρμένο και ανίκανο τσαρικό καθεστώς είχε πλέον ελάχιστα ερείσματα στον ρωσικό πληθυσμό και οι περισσότερες επαγγελματικές και κοινωνικές ομάδες προσέβλεπαν στην πτώση του τσάρου και στη λειτουργία αντιπροσωπευτικών δημοκρατικών θεσμών. Ο πόλεμος έδωσε το οριστικό πλήγμα στην τσαρική εξουσία. Τον Μάρτιο του 1917 ο τσάρος αναγκάστηκε να παραιτηθεί, ανίσχυρος να αντιμετωπίσει το επαναστατικό κύμα που εξαπλώθηκε σε όλη τη χώρα εξαιτίας:
α) της οικονομικής κατάρρευσης,
β) τριών εκατομμυρίων νεκρών,
γ) της ακυβερνησίας,
δ) των άθλιων συνθηκών διαβίωσης των κατοίκων: αθρόες λιποταξίες από τον στρατό, μαζικές απεργίες στα αστικά κέντρα, αναβρασμός και καταλήψεις κτημάτων στην ύπαιθρο συνέθεταν ένα εκρηκτικό μείγμα.
Η προσωρινή κυβέρνηση που σχηματίστηκε τον Μάρτιο του 1917 με την έγκριση και τη στήριξη της ρωσικής Βουλής (Δούμας) ανέλαβε το τεράστιο έργο να βγάλει τη χώρα από το χάος. Κάτι τέτοιο όμως δεν μπορούσε να συμβεί χωρίς τη συγκυβέρνηση φιλελεύθερων αστών και των σοβιέτ.
Τι είναι τα Σοβιέτ;
Τα σοβιέτ ήταν συμβούλια εργατών και στρατιωτών που είχαν συγκροτηθεί σε συνθήκες γενικής κατάρρευσης στις μεγάλες πόλεις και ουσιαστικά κυβερνούσαν τη χώρα, αφού είχαν αναλάβει τη διανομή των τροφίμων και τη διεύθυνση των εργοστασίων, συντόνιζαν την παραγωγή, έλεγχαν τον σιδηρόδρομο και τις τηλεπικοινωνίες. Δυστυχώς οι συνθήκες και οι συσχετισμοί δυνάμεων δεν ευνοούσαν την εγκαθίδρυση φιλελεύθερου κοινοβουλευτικού συστήματος. Η αστική τάξη στη Ρωσία δεν είχε την οικονομική δύναμη, την αυτονομία και την πολιτική εκπροσώπηση που διέθεταν τα αστικά στρώματα στην υπόλοιπη Ευρώπη. Το Συνταγματικό Δημοκρατικό Κόμμα που εκπροσωπούσε τα συμφέροντα των αστών ήταν αναγκασμένο να μοιραστεί την εξουσία με τα δύο ισχυρότερα κόμματα της σοσιαλιστικής παράταξης: τους μενσεβίκους, οι οποίοι είχαν ερείσματα στους εργάτες και τους σοσιαλεπαναστάτες, που είχαν ερείσματα στους αγρότες. Οι μπολσεβίκοι, η πιο μαχητική και επαναστατική πτέρυγα της ρωσικής σοσιαλιστικής παράταξης, τότε ήταν ακόμα μια ασήμαντη πολιτική δύναμη και μειοψηφούσαν στα σοβιέτ.
Για ποιους λόγους επικράτησαν οι Μπολσεβίκοι;
α) Οι φιλελεύθεροι αστοί διέπραξαν το μοιραίο λάθος να συνεχίσουν τον καταστροφικό για τη Ρωσία πόλεμο, ενώ τόσο οι μενσεβίκοι όσο και οι σοσιαλεπαναστάτες δεν αντιτάχθηκαν στη συνέχιση του πολέμου. Η φιλειρηνική πολιτική των μπολσεβίκων σε συνδυασμό με τις ριζοσπαστικές αλλαγές που επαγγέλλονταν αύξησαν κατακόρυφα την επιρροή τους στους εργάτες και στους αγρότες.
β) Η επάνοδος του χαρισματικού ηγέτη τους, του Λένιν, από την εξορία τον Απρίλιο του 1917 έδωσε νέα πνοή στο κόμμα των μπολσεβίκων, το οποίο αύξησε τη δύναμη του με ραγδαίους ρυθμούς. Ο Λένιν κέρδισε την υποστήριξη τον περισσότερων αγροτών, άρα της συντριπτικής πλειοψηφίας του ρωσικού πληθυσμού, με συνθήματα:
i) για διανομή της γης στους ακτήμονες χωρικούς και άμεση ειρήνη,
ii) ψωμί στους φτωχούς των πόλεων,
iii) υψηλότερα ημερομίσθια και λιγότερες ώρες εργασίας στους εργάτες.
γ) Η επαναστατική ιδιοφυΐα του Λένιν είχε διαμορφώσει ένα «κόμμα νέου τύπου», έναν αυστηρά συγκεντρωτικό, άρτια οργανωμένο και πειθαρχημένο μηχανισμό, τον οποίο συγκροτούσαν μικρές αποτελεσματικές οργανώσεις. Το κόμμα απαιτούσε από τα μέλη του απόλυτη αφοσίωση και αυταπάρνηση, αναβιώνοντας κατά κάποιο τρόπο το πνεύμα των μοναστικών ταγμάτων του Μεσαίωνα.
δ) Καθοριστικό ρόλο στην επιτυχία της Οκτωβριανής Επανάστασης έπαιξε η εκτεταμένη απείθεια στις τάξεις των οπλιτών και των αξιωματικών του Ρωσικού στρατού, οι οποίοι έβλεπαν τους μπολσεβίκους ως εγγύηση για την ενότητα της Ρωσίας. Τέθηκαν στην υπηρεσία της Επανάστασης, αποτελώντας το πρόπλασμα για τη συγκρότηση ενός επαναστατικού τακτικού στρατού από τον Τρότσκι στα τέλη του 1917, του «Κόκκινου Στρατού».
Εδραίωση της εξουσίας του Λένιν
Η εξουσία περιήλθε εύκολα στα χέρια των μπολσεβίκων του Λένιν, χωρίς αντιστάσεις και σχετικά αναίμακτα στις 25 Οκτωβρίου του 1917. Από τις 17 του μηνός η Πετρούπολη ελεγχόταν από τη «Στρατιωτική Επαναστατική Επιτροπή». Καταλήφθηκαν τα χειμερινά ανάκτορα της Πετρούπολης, το σύμβολο του τσαρικού καθεστώτος.
Ποιες δυσκολίες αντιμετώπισε το επαναστατικό καθεστώς κατά την περίοδο 1917-1920 και πώς τις αντιμετώπισε η ηγεσία των Μπολσεβίκων;
Οι δυσκολίες που αντιμετώπιζε το Μπολσεβικικό καθεστώς ήταν:
α) η διακυβέρνηση μιας αχανούς χώρας, η οποία βρισκόταν στα όρια της διάλυσης, από ένα επαναστατικό καθεστώς με πολλούς και ισχυρούς εσωτερικούς και εξωτερικούς εχθρούς. Το Συνέδριο των Σοβιέτ διόρισε συμβούλιο λαϊκών αντιπροσώπων με πρόεδρο τον Λένιν, υπεύθυνο εξωτερικών υποθέσεων τον Τρότσκι και υπεύθυνο επί των εθνών τον Στάλιν. Ψήφισε μια σειρά επαναστατικών μέτρων, τα «Νοεμβριανά Διατάγματα», όπως την κατάσχεση της γης των γαιοκτημόνων από τους ακτήμονες χωρικούς και την ανάληψη της διεύθυνσης των εργοστασίων από τους ίδιους τους εργάτες.
β) Ο εμφύλιος πόλεμος και οι ξένες επεμβάσεις γονάτισαν κυριολεκτικά την επαναστατική Ρωσία. Το καλοκαίρι του 1918 τα περιφερειακά εδάφη της Ρωσίας είχαν καταληφθεί από αγγλικές, γαλλικές, αμερικανικές και ιαπωνικές δυνάμεις, οι οποίες εξοργισμένες από την προδοσία της, την αποχώρηση της από τον πόλεμο, αλλά και από τα ανατρεπτικά κελεύσματα των Ρώσων επαναστατών, οργάνωσαν εκστρατευτικά σώματα που εισέβαλαν στο ρωσικό έδαφος για να δημιουργήσουν αντιπερισπασμό στα γερμανικά στρατεύματα και στη συνέχεια ενεπλάκησαν στον ρωσικό εμφύλιο στο πλευρό των αντεπαναστατών.
Επιδίωξη τους ήταν να ανατρέψουν το καθεστώς των μπολσεβίκων ή να το αποσταθεροποιήσουν με την απόσχιση της Ουκρανίας και της Λευκορωσίας από τη Ρωσία. Η ξένη επέμβαση απέτυχε να αποσπάσει την υποστήριξη της πλειοψηφίας του ρωσικού λαού και να ανατρέψει το επαναστατικό καθεστώς. Στα τέλη του 1919 οι ξένες δυνάμεις είχαν εγκαταλείψει το ρωσικό έδαφος, αφού δημιούργησαν εχθρότητα στις σχέσεις του επαναστατικού καθεστώτος με τη Δύση και αφού πρόσφεραν ένα άλλοθι στη στροφή του τελευταίου προς τον αυταρχισμό.
Πώς αντιμετώπισε το καθεστώς των Μπολσεβίκων τα προβλήματα της χώρας;
α) Οι μπολσεβίκοι επέβαλαν κατάσταση έκτακτης ανάγκης για να αντιμετωπίσουν την πείνα, τις ανταρσίες και την αντεπανάσταση. Εξαπολύθηκε κύμα διώξεων κατά των πλούσιων αγροτών (κουλάκων), οι οποίοι κατηγορούνταν για απόκρυψη τροφίμων, ενώ τον Ιούλιο του 1918 εκτελέστηκαν τα μέλη της αυτοκρατορικής οικογένειας. Τελικά η επαναστατική τρομοκρατία αποδείχτηκε αποτελεσματική. Τον Οκτώβριο του 1920, τρία χρόνια μετά την κήρυξή της, η Επανάσταση μπορούσε να χαρακτηριστεί νικηφόρα.
β) Το νεοσύστατο κομμουνιστικό καθεστώς ξεπέρασε την οικονομική κρίση και την πείνα, καθώς και την απόσχιση της Φινλανδίας, της Πολωνίας και των βαλτικών χωρών από τη Ρωσία. Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος έληξε οριστικά για τη Ρωσία τον Μάρτιο του 1921, όταν η χώρα υπέγραψε συνθήκη ειρήνης με την Πολωνική Δημοκρατία, με την οποία καθορίζονταν τα ρωσοπολωνικά σύνορα.
γ) Το 1921 ο Λένιν εγκαινίασε την «Νέα Οικονομική Πολιτική» για να τονώσει την παραγωγή και το εμπόριο.
δ) Τον επόμενο χρόνο απαγορεύτηκε η λειτουργία όλων των κομμάτων εκτός του Κομμουνιστικού Κόμματος και η Ρωσία απέκτησε και τυπικά μονοκομματικό καθεστώς.
ε) Το 1923 ένα χρόνο πριν από τον θάνατο του Λένιν, η Ρωσία απέκτησε ομοσπονδιακή δομή και μετονομάστηκε Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών (ΕΣΣΔ), γνωστή και ως Σοβιετική Ένωση.
Η πολιτική του Στάλιν
Η οικοδόμηση, η πορεία και η φυσιογνωμία του νέου κράτους για την περίοδο 1924-1953 καθορίστηκαν από τον διάδοχο του Λένιν, Ιωσήφ Στάλιν, ο οποίος επέβαλε ένα καθεστώς μονοκρατορίας στο κόμμα και στη χώρα, με γνωρίσματα την προσωπολατρία του ίδιου, τον ασφυκτικό έλεγχο της πολιτικής εξουσίας και την εξόντωση όλων των πολιτικών αντιπάλων του. Στα τέλη της δεκαετίας του 1930 εξαπέλυσε πραγματικό πογκρόμ εναντίον των αντιπάλων του εντός και εκτός Κομμουνιστικού Κόμματος. Κατά την περίοδο των μεγάλων σταλινικών εκκαθαρίσεων (1936-1938) περίπου 6-7 εκατομμύρια Σοβιετικοί στάλθηκαν εξόριστοι σε στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας στη Σιβηρία (γκούλαγκ) όπου και απεβίωσαν οι περισσότεροι.
Σύγκριση Λένιν – Στάλιν
Ενώ ο Λένιν αγωνιζόταν για την εξάπλωση της σοσιαλιστικής Επανάστασης σε ολόκληρο τον κόσμο, ο διάδοχος του Στάλιν υιοθέτησε την πολιτική της οικοδόμησης του σοσιαλισμού σε μία χώρα. Ο Στάλιν έθεσε ως στόχο την αυτοδύναμη βιομηχανική ανάπτυξη, την οικονομική αυτάρκεια και τελικά την ευμάρεια της Σοβιετικής Ένωσης. Για να πετύχει τους στόχους του ακολούθησε πολιτική βίαιης κολεκτιβοποίησης της αγροτικής παραγωγής και μεγάλης έκτασης εκβιομηχάνισης με δύο πενταετή σχέδια οικονομικής ανάπτυξης. Εκατομμύρια αγρότες που αντιτάχθηκαν στον αναγκαστικό ξεριζωμό τους ή στην αφαίρεση της ιδιοκτησίας τους εκτοπίστηκαν στη Σιβηρία ή θανατώθηκαν. Έτσι εξολοθρεύτηκε η μεσαία αγροτική τάξη.
Πως δικαιολογείται η επίδραση του σοβιετικού προτύπου;
Στα τέλη της δεκαετίας του 1930 η Σοβιετική Ένωση μπορούσε να υπερηφανεύεται για τα επιτεύγματα της Οκτωβριανής Επανάστασης και του κομμουνιστικού καθεστώτος:
α) είχε μειώσει τον αναλφαβητισμό από το 50% στο 20% του πληθυσμού,
β) είχε συμβάλλει i) στην αλματώδη βιομηχανική ανάπτυξη και τον εξηλεκτρισμό της χώρας, ii) στην πλήρη απασχόληση των πολιτών,
γ) είχε δώσει παροχές στις εργαζόμενες μητέρες, για τη δωρεάν στέγαση και ιατροφαρμακευτική περίθαλψη,
δ) παρείχε εκπαιδευτικές και μορφωτικές δυνατότητες σε όλους χωρίς κοινωνικές διακρίσεις.
Ποιος είναι ο μηχανισμός εξάπλωσης της κομμουνιστικής ιδεολογίας και του σοβιετικού προτύπου στην υπόλοιπη Ευρώπη;
Η επαναστατική φλόγα της Ρωσίας εξαπλώθηκε γρήγορα στην Κεντρική Ευρώπη. Έτσι μια σειρά από επαναστατικά κινήματα ξέσπασαν στις ηττημένες και ταπεινωμένες Κεντρικές Δυνάμεις: τη Γερμανία και την Αυστροουγγαρία. Τα κυρία επαναστατικά κέντρα στη Γερμανία ήταν το Μόναχο και το Βερολίνο. Οι επαναστάτες στη Γερμανία αποτελούσαν μειονότητα και δεν κατόρθωσαν να διατηρήσουν την εξουσία τους. Οι Σπαρτακιστές, το πιο επαναστατικό κίνημα, ηττήθηκαν από τις συνασπισμένες δυνάμεις των σοσιαλδημοκρατών και των εθνικιστών ενώ οι δύο ηγέτες τους ο Καρλ Λίμπκνεχτ και η Ρόζα Λούξεμπουργκ δολοφονήθηκαν κατά την εξέγερση του Βερολίνου (Ιανουάριος 1919). Σοβιετικού τύπου καθεστώτα εγκαθιδρύθηκαν τον Μάρτιο του 1919 στη Βαυαρία και τον Απρίλιο του ίδιου χρόνου στην Ουγγαρία. Αυτά τα κινήματα κατεστάλησαν με παραδειγματική αγριότητα. Στην Ουγγαρία μάλιστα επιβλήθηκε ένα φιλομοναρχικό και αντικοινοβουλευτικό καθεστώς.
Ποιες ήταν οι αντιδράσεις των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων στον κομμουνιστικό κίνδυνο;
Στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες το οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό κατεστημένο αντέδρασε στα επαναστατικά κινήματα, στις απεργίες και στις κινητοποιήσεις.
α) ανελέητη καταστολή των κινημάτων στη Γερμανία και στην Ουγγαρία,
β)συλλήψεις συνδικαλιστών, κήρυξη Γενικής Συνομοσπονδίας Εργατών στη Γαλλία ως παράνομης,
γ) υποστήριξη του φασιστικού κόμματος του Μουσολίνι από μεγαλογαιοκτήμονες και βιομηχάνους στην Ιταλία,
δ) επέμβαση του στρατού στην Ισπανία για να καταπνίξει το απεργιακό κίνημα που έπαιρνε ανησυχητικές διαστάσεις.
Ποια ήταν η δράση των κομμουνιστικών κομμάτων;
Τον Μάρτιο του 1919 ιδρύθηκε η Γ' Διεθνής στη Μόσχα για να συντονίσει και να διευθύνει το διεθνές κομμουνιστικό κίνημα. Η νέα Κομμουνιστική Διεθνής υπέθαλψε, ενθάρρυνε και ενίσχυσε τις εξεγέρσεις στην Ουγγαρία και στη Γερμανία, όπως και απεργιακές κινητοποιήσεις και διαδηλώσεις στη Γαλλία, στην Ιταλία και αλλού. Τον Ιούλιο τον 1920 συγκλήθηκε το δεύτερο συνέδριο της Κομιντέρν στη Μόσχα, με περισσότερες συμμετοχές και περισσότερους παρατηρητές από το πρώτο συνέδριο του 1919. Η βούληση των Ρώσων κομμουνιστών να ηγεμονεύσουν στον χώρο της σοσιαλδημοκρατίας προκάλεσε τη διαίρεση του διεθνούς εργατικού και σοσιαλιστικού κινήματος.
Σύμφωνα με τον Λένιν ήταν απαραίτητο ένα σώμα πειθαρχημένων επαναστατών. Έτσι κάθε ευρωπαϊκή χώρα απέκτησε ένα επαναστατικό κομμουνιστικό κόμμα αφοσιωμένο στην υπόθεση της παγκοσμίας Επανάστασης και εξαρτώμενο από το Κομμουνιστικό Κόμμα της Ρωσίας. Με την επικράτηση του Στάλιν, έγινε σαφές ότι τα κρατικά συμφέροντα της Σοβιετικής Ένωσης υπερίσχυαν έναντι εκείνων της παγκόσμιας Επανάστασης.
