ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 16ο
ΚΑΙ 17ο ΑΙΩΝΑ
Η περίοδος που μεσολάβησε από τα μέσα του 16ου μέχρι τα τέλη του 17ου αιώνα χαρακτηρίζεται από την άνθηση του θεάτρου. Τη συγκεκριμένη περίοδο συνεχίζονται οι θεατρικές παραδόσεις του λόγιου και του λαϊκού θεάτρου της Αναγέννησης, από το συνδυασμό των οποίων προέκυψαν νέα είδη δραματουργίας σε εθνικές γλώσσες. Τα θεατρικά κείμενα είναι κατά κανόνα έμμετρα, όμως, συχνά χρησιμοποιείται και ο πεζός λόγος, ο οποίος εναλλάσσεται με τον έμμετρο. Η πρώτη μορφή του νεότερου ευρωπαϊκού θεάτρου προέρχεται από την Ιταλία και είναι η commedia dell’arte. Οι θεατρικές παραστάσεις βασίζονται σε σχετικά σύντομα κείμενα, τα οποία δίνουν τη δυνατότητα στους ηθοποιούς να αυτοσχεδιάζουν. Η πλοκή των έργων είναι απλή και τυποποιημένη και η θεματική τους αφορά στον κατατρεγμό που υφίστανται οι εραστές από τις οικογένειες ή τους κηδεμόνες τους, ενώ ταυτόχρονα προβάλλονται τα ήθη και οι συνήθειες της εποχής. Το πιο σημαντικό γνώρισμα της commedia dell'arte είναι οι τυποποιημένοι ήρωες. Στην αναγεννησιακή Ιταλία δημιουργείται η νέα θεατρική σκηνή, που ονομάστηκε «ιταλική σκηνή», η οποία ανταποκρίνεται στην ιδέα της αναπαράστασης, ενώ παράλληλα εμφανίζεται και το ζωγραφιστό σκηνικό.
Την ίδια εποχή στην Αγγλία ακμάζει το ελισαβετιανό θέατρο με σημαντικότερο εκπρόσωπο τον Σαίξπηρ. Τα θεατρικά έργα είναι κωμωδίες με αντικείμενο τα ήθη της εποχής, αλλά και ιστορικά δράματα, που διακρίνονται για την ένταση και τη βία των συγκρούσεων.
Ο 17ος αιώνας θεωρείται ο «χρυσούς αιών» του ισπανικού και του γαλλικού θεάτρου. Η θεματική του ισπανικού θεάτρου συνδεδεμένη με τη λαϊκή παράδοση αφορά σε θέματα του έρωτα και της τιμής. Τα έργα παίζονται συνήθως σε τρεις πράξεις, σε ελεύθερο στίχο και στιχουργική, ενώ το δραματικό στοιχείο εναλλάσσεται με το κωμικό. Ο Καλντερόν, εκπρόσωπος του ισπανικού μπαρόκ, εφάρμοζε συχνά στα έργα του την τεχνική του «θεάτρου εν θεάτρω», όπου οι ήρωες παρουσιάζονται να παίζουν τους ρόλους τους επί σκηνής ως ηθοποιοί.
Το
γαλλικό θέατρο επηρεασμένο από τα κλασικά πρότυπα πρόβαλε τον honnête
homme της αυλής και της πόλης, του οποίου τα
χαρακτηριστικά γνωρίσματα ήταν η «ορθοφροσύνη», η «σωφροσύνη» και η
«κοσμιότητα». Η θεατρική παράσταση οργανώνεται με βάση τις αρχές του
κλασικισμού, όπως η ενότητα δράσης, χώρου και χρόνου.
Ο Μολιέρος, ο οποίος θεωρείται ο δημοφιλέστερος εκφραστής του κλασικού γαλλικού πνεύματος, δημιούργησε έναν εντελώς νέο τύπο κωμωδίας στην ιστορία του γαλλικού θεάτρου αντλώντας στοιχεία από τη γαλλική φάρσα όσο και από τη ρωμαϊκή κωμωδία, τις ιταλικές κωμωδίες της commedia erudita και commedia dell’arte καθώς και από τις ισπανικές κωμωδίες του Χρυσού Αιώνα. Σκοπός του Μολιέρου είναι με τη σάτιρά του, ως ισχυρότατο όπλο άσκησης κοινωνικής κριτικής, να στηλιτεύσει τη θρησκόληπτη ηθική και την υποκρισία, φιλοδοξώντας να γίνει καθρέφτης και κριτικός της εποχής του. Επιπλέον, στα έργα του θίγει συχνά το θέμα των σχέσεων εξουσίας εντός της οικογένειας. Έχει αναπτύξει όλα τα είδη της κωμωδίας: φάρσα, κωμωδία ηθών και κωμωδία χαρακτήρων. Καλλιεργεί συστηματικά στοιχεία που αποκλίνουν σε σχέση με τις κυρίαρχες κλασικιστικές τάσεις και διευρύνει την αντίληψη του κωμικού προς δύο κατευθύνσεις: α) τη λαϊκή κωμωδία και την ιταλική κομέντια και β) την υψηλή κωμωδία, η οποία προσδίδει στοιχεία τραγικότητας στον κεντρικό ήρωα. Σημαντική θέση στην υποκριτική τεχνοτροπία που εφαρμόζει ο Μολιέρος κατέχουν οι χειρονομίες, οι άσεμνες νύξεις και τα λογοπαίγνια με σκοπό την πρόκληση γέλιου. Ως ο κατεξοχήν ψυχαγωγός της Αυλής, επινοεί την κωμωδία-μπαλέτο, που συνδυάζει τα πλεονεκτήματα του κωμικού με το κύρος του μεγάλου θεάματος. Το αποτέλεσμα της συγγραφικής του δραστηριότητας είναι «ένας αξιοσημείωτος πλούτος πολλών ειδών κωμικής δραματουργίας, αλλά και μία πολυεπίπεδη γραφή μέσα σε κάθε έργο», που του προσέδωσαν διεθνή ακτινοβολία.
