Τζον Γαβριήλ Μπόρκμαν Χένρικ Ίψεν
|
Χένρικ Ίψεν |
Ο Χένρικ Ίψεν (Henrik Ibsen, (1828-1906) ήταν Νορβηγός θεατρικός συγγραφέας και σκηνοθέτης. Ως ένας από τους ιδρυτές του μοντερνισμού στο θέατρο, ο Ίψεν αναφέρεται συχνά ως ο πατέρας του ρεαλισμού και ένας από τους πιο επιδραστικούς θεατρικούς συγγραφείς της εποχής του. Σημαντικά έργα του είναι μεταξύ άλλων Το κουκλόσπιτο, Έντα Γκάμπλερ, Βρυκόλακες, Η αγριόπαπια, Αρχιμάστορας Σόλνες. Είναι ο πιο πολυπαιγμένος θεατρικός συγγραφέας στον κόσμο μετά τον Σαίξπηρ και Το κουκλόσπιτο ήταν το πιο πολυπαιγμένο έργο στον κόσμο το 2006. Ο Ίψεν κατατάσσεται μεταξύ των πιο διακεκριμένων θεατρικών συγγραφέων της ευρωπαϊκής παράδοσης. Θεωρείται ευρέως ως ο μεγαλύτερος θεατρικός συγγραφέας του 19ου αιώνα. Επηρέασε άλλους θεατρικούς συγγραφείς και μυθιστοριογράφους, όπως οι Τζωρτζ Μπέρναντ Σω, Όσκαρ Γουάιλντ, Άρθρουρ Μίλλερ, Τζέιμς Τζόυς, Ευγένιος Ο’ Νηλ. Προτάθηκε για το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1902, το 1903 και το 1904. Τα έργα του Ίψεν είχαν έντονη επιρροή στο σύγχρονο πολιτισμό.
Το 1896 ο Νορβηγός θεατρικός συγγραφέας επηρεασμένος από τις μεγάλες αμφισβητήσεις του ανερχόμενου τότε καπιταλισμού και της πρώτης παγκοσμιοποίησης, επινόησε τον «Τζον Γαβριήλ Μπόρκμαν» και έγραψε το συνώνυμο έργο.
Ο Ίψεν επινόησε τον Τζον Γαβριήλ Μπόρκμαν πριν από 166 χρόνια, αλλά το πρόσωπο, ο χαρακτήρας ζει και ξαναζεί, καθώς το κλασικό είναι διαχρονικό και η παρούσα διεθνής πιστωτική κρίση αποκάλυψε παντού στον κόσμο άπειρα πιστά αντίγραφα.
Λίγα λόγια για το έργο
Ο Ιψενικός ήρωας είναι τραπεζίτης του καιρού του, με φιλόδοξα επιχειρηματικά σχέδια και όραμα κατακτητικό. Αντικατοπτρίζει την απαξίωση της ηθικής, την ανυπαρξία των συναισθημάτων και το ανελέητο κυνήγι χρήματος και δύναμης, που θα βρεθούν εν τέλει αντιμέτωπα με την αναζωογονητική δύναμη της νέας γενιάς και το δρόμο που θέλει να τραβήξει.
Απόλυτα αλαζονικός, περιφρονητικός, παθιασμένος με τον πλούτο, νιώθει ότι του αξίζει να ξεχωρίσει, να κερδίσει την αναγνώριση, τη δόξα και τη φήμη που του αρμόζει. Στον δρόμο προς την επιτυχία, θυσιάζει και καταστρέφει καταθέτες, φίλους, οικογένεια, εν τέλει και τον ίδιο του τον εαυτό. Κάπως έτσι, όμως, φυλακίζεται, παρανομεί και απομονώνεται με μοναδική περιστασιακή παρέα ένα φτωχό λογιστή και αποτυχημένο συγγραφέα τον Βίλεμ Φολντάλ. Ο Φολντάλ, το alter ego του Μπόρκμαν, είναι εκεί για να του υπενθυμίζει με κωμικοτραγικό τρόπο την αποτυχία του.
Αλλά ακόμη και στην πτώση του επιμένει. Εμμονικός με τα φιλόδοξα σχέδιά του κυνηγώντας χίμαιρες οδηγείται σε ακόμη μεγαλύτερη πλάνη, σε σημείο ώστε να μην μπορεί να αξιολογήσει την πραγματικότητα που ζει. Ο Τζον Γαβριήλ Μπόρκμαν αμετανόητος και άφρων ζει μέχρι την τελευταία του ανάσα την ψευδαίσθηση της δημιουργίας της προσωπικής του αυτοκρατορίας.
Τον ήρωα πλαισιώνουν δύο γυναίκες που τον αγάπησαν και τον πίστεψαν βαθιά – η σύζυγός του Γκούνχιλντ και η δίδυμη αδελφή της Έλλα, τις οποίες εκείνος χρησιμοποίησε αδίστακτα, σαν σκαλοπάτια για να αναρριχηθεί στο παιχνίδι της εξουσίας και του πλούτου.
Ρημαγμένες ζωές, δύο σκιές που πασχίζουν για δικαίωση. Σύμβολα μιας εποχής που πέρασε ανεπιστρεπτί και ακύρωσε κάθε ίχνος ευτυχίας και ζωή. Μέσα σ’ ένα αποπνιχτικό περιβάλλον απομόνωσης, μοναξιάς, διεκδικήσεων και συγκρούσεων, ο νεαρός γιος της οικογένειας – Έρχαρτ Μπόργκμαν – σπάει κάθε δεσμό μαζί τους, ακολουθώντας τη ζωή και την ευτυχία που του επιτάσσει μια νέα ηθική τάξη πραγμάτων, μια νέα οπτική ζωής. Πλάι του στέκονται δύο ακόμη γυναίκες – η κυρία Βίλτον και η μικρή Φρίντα – φορείς του νέου κόσμου που έρχεται.
Είχα την τύχη να παρακολουθήσω την παράσταση Τζον Γαβριήλ Μπόρκμαν σε μετάφραση Ερρίκου Μπελιέ, σκηνοθεσία Γιώργου Μιχαλακόπουλου και σκηνικά και κοστούμια Απόστολου Βέτα στο Θέατρο Άλμα τον Νοέμβριο του 2007 με ένα εξαιρετικό καστ ηθοποιών: Γκούνχιλντ Μπόρκμαν: Φιλαρέτη Κομνηνού, Έλλα Ρεντχάιμ: Κατερίνα Μαραγκού, Τζον Γαβριήλ Μπόρκμαν: Γιώργος Μιχαλακόπουλος, Βίλελμ Φολντάλ: Γιώργος Μοσχίδης
Τα διλήμματα πολλά και υπαρκτά που ταλανίζουν τους ήρωες και προβληματίζουν τους θεατές. Το τραγικό ακροβατεί με το κωμικό όπως στη ζωή, και ο άνθρωπος φέρει ακέραια την ευθύνη για τις αποφάσεις του. Υλικός ευδαιμονισμός, πλουτισμός, το δίκαιο της πυγμής, οικογενειοκρατία, αθέμιτος ανταγωνισμός, μοναξιά, απομόνωση, λυκοφιλία, καταδικασμένοι έρωτες, συμφεροντολογικές σχέσεις, χάσμα γενεών, μεγάλες προσδοκίες, άδειες ζωές, ζωές που προσπαθούν να κρατηθούν από κάπου. Θάνατος. Λύτρωση και μια νέα αρχή ….
"Ο «Τζον Γαβριήλ Μπόρκμαν» είναι το έργο του χειμώνα μιας ψυχής. Σε όλο το έργο βαραίνει η παγωνιά που σφίγγει τις καρδιές, διώχνει την αγάπη και μεταβάλλει τους ανθρώπους σε θηρία. Ψυχρό και αλύγιστο σαν μαχαίρι εισχωρεί το μάτι του συγγραφέα στα βάθη των ψυχών κι ο καγχασμός του είναι παγερός όχι μόνο για τα πρόσωπα του δράματος, αλλά και για τον ίδιο τον ποιητή τους. Στον Μπόρκμαν ακούγεται πρώτη φορά το μοτίβο της αδικοχαμένης ζωής και της θυσιασμένης στ’ όνειρο, στη δόξα, στη δύναμη, με όποια μορφή κι αν χτυπούν στην πόρτα της ζωής, που χάνεται άδικα, γιατί δεν αφουγκράστηκε το τραγούδι μιας απλής αγάπης, που ήταν η μοναδική θετική πραγματικότητα.
Όσο ψηλά κι αν ανέβει κανείς ως συγγραφέας, πολιτικός ή διδάκτωρ-πάντα η παγωνιά θα τον νεκρώσει-η παγωνιά που την προκαλεί ο εγωισμός και η αδιαφορία προς τα στοιχειώδη ανθρώπινα δικαιώματα του πλησίον μας. Ο άνθρωπος που φαντάζεται πως μπορεί ανεξέταστα να θυσιάσει στη φιλοδοξία του την καρδιά του, θα νιώσει κάποτε την άσχημη πλάνη του, όταν θα είναι πια πολύ αργά. Πάνω από κάθε δόξα ή δύναμη στέκει η αγάπη που σου προσφέρει μία δυνατή ύπαρξη, πάνω από όλες τις φιλοδοξίες του Μπόρκμαν, κι αν ακόμα πετύχαιναν, στέκει η αγάπη της Έλλας προς αυτόν, η αγάπη που την καταφρόνησε. Τα δε έργα της φαντασίας ή της δύναμης, όσο ψηλά κι αν είναι, δεν έχουν ποτέ το χρώμα της ζωής, που δίνει η φύση στα δημιουργήματά της.
Με τον Μπόρκμαν ανέκρουσε ο Ίψεν το μοτίβο που θα ακουστεί τελειότερα στο τελευταίο του έργο «Όταν ξυπνήσουμε εμείς οι νεκροί»: Όταν αναστηθούμε εμείς οι νεκροί, τι θα δούμε; Θα δούμε ότι δεν ζήσαμε ποτέ…"
Φώτος Πολίτης: απόσπασμα από τα Ιψενικά Θεατρικά Τετράδια
