Ο Πιοτρ Ιλίτς Τσαϊκόφσκι (ρωσικά: Пёτр Ильи́ч Чайко́вский), 7 Μαΐου 1840 – 6 Νοεμβρίου 1893 (Γαρηγοριανό Ημερολόγιο), 25 Απριλίου 1840 – 25 Οκτωβρίου 1893 (Ιουλιανό Ημερολόγιο) ήταν Ρώσος συνθέτης της ρομαντικής περιόδου. Ο Τσαϊκόφσκι γεννήθηκε σε μια μεσοαστική οικογένεια. Η εκπαίδευση που έλαβε τον προετοίμασε για δημόσιο υπάλληλο, παρά την πρώιμη μουσική ανάπτυξη που είχε επιδείξει. Ενάντια στις επιθυμίες της οικογένειάς του αποφάσισε να ακολουθήσει σταδιοδρομία στη μουσική και το 1862 μπήκε στο Ωδείο της Αγίας Πετρούπολης, από όπου αποφοίτησε το 1865. Αυτή η τυπική εκπαίδευση, με πολλές επιρροές από τη Δύση, τον ξεχώρισε από τη σύγχρονή του εθνικιστική κίνηση, υλοποιημένη από μια ομάδα νεαρών Ρώσων συνθετών γνωστοί ως Η Ομάδα των Πέντε, με τους οποίους ο Τσαϊκόφσκι είχε μια ανάμικτη επαγγελματική σχέση καθ' όλη τη διάρκεια της σταδιοδρομίας του.
Όσο το ύφος του διευρυνόταν, ο Τσαϊκόφσκι έγραψε μουσική σε ένα μεγάλο φάσμα ειδών, συμπεριλαμβανομένων συμφωνίας, όπερας, μπαλέτου, οργανικής μουσικής, μουσικής δωματίου και τραγουδιού. Συνέθεσε μερικά από τα πιο δημοφιλή ορχηστρικά και θεατρικά μουσικά έργα στο σύγχρονο κλασικό ρεπερτόριο, όπως τα μπαλέτα Η Λίμνη των Κύκνων, Η Ωραία Κοιμωμένη, Ο Καρυοθραύστης, Ουβερτούρα 1812, Η ουβερτούρα-φαντασία Ρωμαίος & Ιουλιέτα, το Πρώτο Κοντσέρτο για Πιάνο, επτά συμφωνίες και η όπερα Ευγένιος Ονιέγκιν.
Αν και απόλαυσε πολλές επιτυχίες, δεν ήταν ποτέ συναισθηματικά ασφαλής και η ζωή του ήταν γεμάτη με προσωπικές κρίσεις και περιόδους κατάθλιψης. Παράγοντες που συντέλεσαν σε αυτό ήταν η καταπιεσμένη του ομοφυλοφιλία και ο φόβος της διαπόμπευσης, ο καταστροφικός του γάμος και η ξαφνική κατάρρευση της μοναδικής μεγάλης διάρκειας σχέσης στην ενήλικη ζωή του, της δεκατριάχρονης σχέσης του με την πλούσια χήρα Ναντέζντα φον Μεκ. Εν μέσω προσωπικών αναταραχών, η φήμη του Τσαϊκόφσκι μεγάλωνε. Τιμήθηκε από τον Τσάρο με το παράσημο του Τάγματος του Αγίου Βλαδίμηρου το 1884, του χορηγήθηκε ισόβια σύνταξη και εγκωμιαζόταν στα μουσικά μέγαρα όλου του κόσμου. Ο ξαφνικός του θάνατος σε ηλικία 53 ετών αποδίδεται γενικά σε χολέρα, αλλά κάποιοι τον αποδίδουν σε αυτοκτονία. Ο τάφος του βρίσκεται στην Αγία Πετρούπολη, στο κοιμητήριο Τίκβιν και το σπίτι του στο Κλιν είναι μουσείο αφιερωμένο στο μεγάλο συνθέτη. Ένας ευαίσθητος καλλιτέχνης που έζησε τον 19ο αιώνα στη Ρωσία, ίσως ο πιο διάσημος Ρώσος συνθέτης, ο οποίος σημάδεψε με τα έργα του την κλασική μουσική και δικαίως έχει μια περίοπτη θέση στο μουσικό Πάνθεο.
Η Λίμνη των Κύκνων
Η Λίμνη των Κύκνων (ρωσικά: Лебединое Озеро - Λεμπεντίνογε όζερο) είναι τίτλος παράστασης μπαλέτου σε τέσσερις πράξεις. Τη μουσική της παράστασης έγραψε ο Ρώσος συνθέτης Πιοτρ Τσαϊκόφσκι τη διετία 1875-1876, ενώ η ιστορία της βασίζεται σε ρωσικά λαϊκά παραμύθια καθώς και σε έναν αρχαίο γερμανικό μύθο. Η πρωτότυπη χορογραφία ανήκει στον Julius Reisinger.
Η ιστορία
Το παραμύθι αφηγείται τις αισθηματικές περιπέτειες ενός νέου πρίγκιπα και μιας όμορφης κοπέλας, την οποία ένας κακόβουλος μάγος μεταμορφώνει σε λευκό κύκνο. Η πριγκίπισσα Οντέτ και οι φίλες της περνούν τη ζωή τους παγιδευμένες στη μορφή του κύκνου από τότε που τις μάγεψε ο κακός μάγος Ρόθμπαρτ. Τα μάγια μπορεί να λύσει μόνο ο έρωτας, ο οποίος έρχεται με την όψη του ωραίου πρίγκιπα Ζίγκφριντ, που ορκίζεται να σώσει την Οντέτ. Ο Ρόθμπαρτ αποπειράται να τον ξεγελάσει και να τον παντρέψει με την κόρη του Οντίλ, το μαύρο κύκνο, που μοιάζει εκπληκτικά με την Οντέτ. Ο Ζίγκφριντ σύντομα γλιτώνει από την παγίδα του μάγου, παίρνει στην αγκαλιά του την αγαπημένη του και πετούν μαζί για τον ουρανό. Καθώς όμως δεν υπάρχει συγκεκριμένο κείμενο, υπάρχει και ένα δεύτερο τέλος, που θέλει τους δύο ερωτευμένους να πεθαίνουν.
Η παράσταση
Η πρεμιέρα της παράστασης δόθηκε στο θέατρο Μπολσόι της Μόσχας στις 20 Φεβρουαρίου 1877 και στέφθηκε από αποτυχία. Αρκετά χρόνια αργότερα όμως, και συγκεκριμένα στο θέατρο Μαριίνσκι της Αγίας Πετρούπολης στις 15 Ιανουαρίου 1895 (ένα χρόνο μετά το θάνατο του Τσαϊκόφσκι) με νέα χορογραφία τη φορά αυτή από τους Μάριους Πετιπά και Λεβ Ιβάνωφ, η παράσταση γνωρίζει την αποθέωση.
Για πρώτη φορά εκτός Ρωσίας ανέβηκε στο Λονδίνο το 1911. Από τότε έχουν γίνει χιλιάδες παραστάσεις σε όλο τον κόσμο, πολλές από τις οποίες είναι διασκευασμένες σύμφωνα με την εκδοχή του εκάστοτε χορογράφου. Τα τελευταία χρόνια ανεβαίνει και με τη μορφή μπαλέτου στον πάγο.
Ανάμεσα στους χορευτές και τις χορεύτριες που κατά καιρούς ενσάρκωσαν τους κύριους ρόλους της παράστασης, υπήρξαν μεταξύ άλλων οι Βάτσλαφ Νιζίνσκι. Ρούντολφ Νουρέγιεφ, Μαργκότ Φοντέιν, Ταμάρα Τουμάνοβα, Ουλιάνα Λοπάτκινα, Φρέντερικ Άστον κλπ Σήμερα η Λίμνη των κύκνων θεωρείται ένα από τα καλύτερα μπαλέτα όλων των εποχών. Κι αυτό, γιατί ενσαρκώνει όσο κανένα άλλο όλη τη γκάμα των ανθρώπινων συναισθημάτων, από την ελπίδα μέχρι την απόγνωση, από τον τρόμο μέχρι την τρυφερότητα, από τη μελαγχολία μέχρι την έκσταση.
Ο Καρυοθραύστης
Το πρωτότυπο σκηνικό της δεύτερης πράξης, από την πρεμιέρα της παράστασης το 1892.
Ο Καρυοθραύστης (Ρωσικά: Щелкунчик, Σσιελκούντσικ) είναι μπαλέτο σε δύο πράξεις και τρεις σκηνές του Ρώσου συνθέτη Πιοτρ Ιλίτς Τσαϊκόφσκι. Ο Τσαϊκόφσκι συνέθεσε το έργο το 1892, ενώ το λιμπρέτο βασίστηκε στη διασκευή του παραμυθιού Ο Καρυοθραύστης και ο βασιλιάς των ποντικών του Ε.Τ.Α. Χόφμαν από τον Αλέξανδρο Δουμά. Η πρωτότυπη χορογραφία είναι του Λέβ Ιβανόφ. Η πρεμιέρα του έργου δόθηκε στο θέατρο Μαριίνσκι στην Αγία Πετρούπολη την Κυριακή, 18 Δεκεμβρίου 1892, σε μια διπλή παράσταση μαζί με την όπερα του Τσαϊκόφσκι, Γιολάντα. Η πρώτη παράσταση στο εξωτερικό δόθηκε σαράντα δύο χρόνια αργότερα, στο Λονδίνο το 1934. Από τότε έχουν γίνει πολλές παραστάσεις σε όλο τον κόσμο, με αρκετές διασκευές στη χορογραφία, καθώς ο κάθε χορογράφος προσπαθεί να δώσει τη δική του εκδοχή της ιστορίας, πάντα μέσα στα πλαίσια του πρωτότυπου κειμένου.
Παραμύθι
Η ιστορία αναφέρεται στο δώρο που έκανε στη μικρή Κλάρα ο νονός της, ο Ντροσελμάγιερ, την παραμονή των Χριστουγέννων σε μια μικρή γερμανική πόλη. Ήταν ένας κινούμενος στρατιώτης, που λειτουργεί ως καρυοθραύστης. Όταν η γιορτή τελειώνει και οι καλεσμένοι φεύγουν, η Κλάρα μπαίνει στο ήσυχο σαλόνι για να κοιμίσει τον καρυοθραύστη. Καθώς το ρολόι χτυπά μεσάνυχτα, το κορίτσι αποκοιμιέται και μεταφέρεται σε έναν παραμυθένιο κόσμο. Το χριστουγεννιάτικο δένδρο μεγαλώνει μαγικά, όλα τα παιχνίδια, ανάμεσά τους και ο καρυοθραύστης, ζωντανεύουν και ρίχνονται στη μάχη με μεγάλα ποντίκια που εισβάλλουν στο δωμάτιο. Τελικά ο καρυοθραύστης κερδίζει τη μάχη και μεταμορφώνεται σε έναν όμορφο πρίγκιπα.
Στη δεύτερη πράξη η Κλάρα και ο πρίγκιπας - Καρυοθραύστης ξεκινούν για ένα μαγικό ταξίδι. Περνούν από την Βασίλισσα του Χιονιού αλλά και από την χώρα των Ζαχαρωτών με την νεράιδα Ζαχαρένια. Η Κλάρα δεν θέλει να αποχωριστεί τον Καρυοθραύστη της, όμως την ημέρα των Χριστουγέννων καθώς ξυπνά κοντά στην οικογένειά της, το μόνο που κρατά στα χέρια της είναι ο Καρυοθραύστης, η κούκλα που της είχε χαρίσει ο νονός της.
Μπαλέτο
Το μπαλέτο έχει χορογραφηθεί επίσης και από δύο εκ των κορυφαίων χορευτών του 20ου αιώνα, από τον Ρούντολφ Νουρέγιεφ για τα Βασιλικά Μπαλέτα της Σουηδίας και τον Μιχαήλ Μπαρίσνικοφ για το American Ballet Theatre. Η συνηθέστερη εποχή που ανεβαίνει είναι τα Χριστούγεννα, καθώς τότε είναι κατάλληλο το ρεαλιστικό σκηνικό για τη φανταστική αυτή ιστορία και παρουσιάζεται κάθε χρόνο.
Ουβερτούρα 1812
Εκτέλεση της Ουβερτούρας 1812 με πυροτεχνήματα και κανονιές στο Classical Spectacular στη Μελβούρνη το 2005.
Η ουβερτούρα με τίτλο Το έτος 1812 (ρως. 1812 год), γνωστή ως Ουβερτούρα 1812, είναι μουσικό έργο του Ρώσου συνθέτη Πιοτρ Τσαϊκόφσκι (Op. 49), γραμμένο σε Μι ύφεση μείζονα το 1880. Περιγράφει μουσικά τη υπό τον Μέγα Ναπολέοντα Γαλλική εισβολή στη Ρωσία και τη ρωσική άμυνα.
Η παγκόσμια πρεμιέρα του έργου έλαβε χώρα στη Μόσχα στις 20 Αυγούστου 1882 υπό τη διεύθυνση του μαέστρου Ιππόλυτου Αλτάνη, κάτω από μία τέντα κοντά στον ημιτελή Καθεδρικό Ναό του Σωτήρα Χριστού, που επίσης ανεγέρθηκε στη μνήμη της υπερασπίσεως της Ρωσίας το 1812.
Η ουβερτούρα είναι ευρύτερα γνωστή για την τελική κλιμάκωση της «ομοβροντίας» από κωδωνοκρουσίες, κανονιές και φανφάρα χάλκινων πνευστών. Περιλαμβάνεται συχνά σε δίσκους-ανθολογήσεις κλασικής μουσικής για ευρύτερο κοινό, ενώ πολλές φορές συνοδεύει φιέστες πυροτεχνημάτων σε υπαίθριες συναυλίες σε ολόκληρο τον κόσμο. Εξελίχθηκε σε ένα από τα δημοφιλέστερα έργα του Τσαϊκόφσκι, μαζί με τα μπαλέτα του, τον Καρυοθραύστη και τη Λίμνη των Κύκνων.
Ενορχήστρωση
Η Ουβερτούρα 1812 είναι γραμμένη για ορχήστρα με τα ακόλουθα όργανα:
- Μπάντα χάλκινων πνευστών: «Ανοικτή» ενορχήστρωση, αποτελούμενη από «οποιαδήποτε επιπλέον διαθέσιμα χάλκινα πνευστά». Σε κάποιες εκτελέσεις του έργου σε κλειστό χώρο, το μέρος τους μπορεί να παιχθεί από εκκλησιαστικό όργανο. Μια στρατιωτική μπάντα παίζει επίσης αυτό το μέρος, που αντιστοιχεί στο φινάλε του έργου.
- Ξύλινα πνευστά: 1 πίκολο, 2 φλάουτα, 2 όμποε, 1 αγγλικό κόρνο, 2 κλαρίνα σε Σι ύφεση και 2 φαγκότα
- Χάλκινα πνευστά της συμφωνικής ορχήστρας: 4 γαλλικά κόρνα σε Φα, 2 γαλλικά κόρνα σε Σι ύφεση, 2 τρομπέτες σε Μι ύφεση, 3 τρομπόνια (τα δύο οξύφωνα και το άλλο μπάσο) και 1τούμπα
- Κρουστά: τυμπάνια, μπάσο τύμπανο, ταμπόυρο, πιατίνια, ντέφι, τρίγωνο, καριγιόν ή ακόμα και καμπάνες της εκκλησίας), και μια σειρά από κανόνια (Αντικαθίστανται συνήθως από ηχογραφήσεις ή από ένα μεγάλο ξύλινο σφυρί ή βαριοπούλα, όπως στην Έκτη Συμφωνία του Μάλερ. Το μπάσο τύμπανο και το γκονγκ χρησιμοποιούνται επίσης συχνά ως υποκατάστατα του κανονιού σε κλειστό χώρο).
- Έγχορδα: Πρώτα και δεύτερα βιολιά, βιόλες, βιολοντσέλα και κοντραμπάσα.
Έκτη Συμφωνία σε σι ελάσσονα
Η Έκτη Συμφωνία σε σι ελάσσονα, η οποία πήρε τον τίτλο «Παθητική» μπορεί να είναι το «αντίο» του στον κόσμο. Το τελευταίο της μέρος αναπαριστά τον θάνατο. Πέθανε εννέα ημέρες μετά την πρεμιέρα της. Χαρακτήρισε την Παθητική ως το καλύτερο από όλα τα έργα του. Από την άλλη μπορεί να είναι μία ειλικρινής κατάθεση ψυχής. Το μόνο σίγουρο είναι πως το έργο αυτό είναι μεγαλειώδες και μας δίνει την τιμή να εισχωρήσουμε στις σκέψεις, τις αγωνίες και την προσωπική τραγωδία του με τον πολύ ξεχωριστό και μελαγχολικό τρόπο του αγαπημένου Πιοτρ Ίλιτς Τσαϊκόφσκι.
