Η
ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΚΑΙ Η ΕΔΡΑΙΩΣΗ ΤΟΥ ΣΧΟΛΑΣΤΙΚΙΣΜΟΥ
Οργάνωση και εξέλιξη των μεσαιωνικών πανεπιστημίων
Τα μεσαιωνικά πανεπιστήμια του 12ου και 13ου αιώνα προήλθαν από τα μοναστήρια και τα μοναστικά ή επισκοπικά σχολεία που ιδρύθηκαν την περίοδο του πρώιμου Μεσαίωνα στη Δ. Ευρώπη. Κατά τον 12ο αιώνα τα σχολεία των πόλεων και ιδιαίτερα τα σχολεία της Β. Γαλλίας, κυρίως του Παρισιού, τα παπικά ιδρύματα και κυρίως τα σχολεία της Μπολόνια σηματοδοτούν την πρώτη διανοητική συστηματοποίηση πανευρωπαϊκής σημασίας.
Τα πανεπιστήμια είναι ένας θεσμός που ουσιαστικά απέκτησε τα αρχικά χαρακτηριστικά του την περίοδο ανάμεσα στο θάνατο του Αβελάρδου (1140) και τη γέννηση του Θωμά Ακινάτη (1225). Τουλάχιστον πέντε πανεπιστήμια εμφανίζονται τον 12ο αιώνα: στο Σαλέρνο, στην Μπολόνια, στο Παρίσι, στο Montpelllier και στην Οξφόρδη.
Ο όρος «πανεπιστήμιο» (universitas) σήμαινε συντεχνία. Τα πανεπιστήμια όμως διέφεραν από τις άλλες συντεχνίες λόγω του αυξημένου κύρους των λογίων τους, το οποίο οδήγησε σε κωδικοποίηση παραδοσιακών προνομίων τους. Τα πανεπιστήμια είναι οι συντεχνίες των δασκάλων και των φοιτητών, universitates magistrorum et scolarium.
Η νομική σωματειακή δομή του πανεπιστημίου είναι το ιδιαίτερο θεσμικό χαρακτηριστικό του, το οποίο είχε άμεση σχέση με το σχολαστικό μονοπώλιο στην εκπαίδευση. Τα πανεπιστήμια αποτελούσαν τόπο γνώσης και διαμόρφωσης δημοσίου ήθους. Η εκπαίδευση που παρείχαν οδηγούσε σε καριέρα άμεσα συνδεδεμένη με δόξα και χρήμα. Κατά συνέπεια τα πανεπιστήμια δημιούργησαν νέα οικονομικά δεδομένα στις πόλεις που ιδρύονταν. Το νομικό καθεστώς των καθηγητών δεν ήταν σαφώς προσδιορισμένο. Οπωσδήποτε, όμως, επρόκειτο για μία ομάδα ελίτ με μία μορφή μισθωτής σχέσης.
Κάθε πανεπιστήμιο είχε διαφορετικό πλαίσιο διοίκησης και παρεχόμενης εκπαίδευσης. Τα πανεπιστήμια ταξινομούνται ανάλογα με τις διαδικασίες θεσμοθέτησης σε:
- Νομιμοποιημένα ιδρύματα από τον πάπα και
- Νομιμοποιημένα ιδρύματα από τον βασιλιά ή τον αυτοκράτορα.
Οι σχέσεις των πανεπιστημίων τόσο με τις τοπικές εκκλησιαστικές και κοσμικές αρχές όσο και με τον πάπα ήταν έντονες. Οι τοπικοί παράγοντες ήταν πιο αυταρχικοί, ενώ κατά κανόνα η παπική εξουσία υποστήριζε τα πανεπιστήμια στις τοπικές αυτές διαμάχες.
Οι βασικοί κλάδοι σπουδής ήταν: Η Λογική, η Φυσική Φιλοσοφία, η Ιατρική και η Νομική. Όσον αφορά στα έργα του Αριστοτέλη, από τα μέσα του 13ου αιώνα, η μεταφυσική, η κοσμολογία, η φυσική, η μετεωρολογία, η ψυχολογία και η φυσική ιστορία αποτέλεσαν αντικείμενο υποχρεωτικής μελέτης.
Οι σπουδές στο
μεσαιωνικό πανεπιστήμιο βασιζόταν σε κλασικά βιβλία. Οι φοιτητές κρατούσαν
σημειώσεις και με βάση τις σημειώσεις αυτές τυπώνονταν οι διαλέξεις των
καθηγητών, που αποτέλεσε καινοτομία του 13ου αιώνα.
Η εδραίωση του σχολαστικισμού
Η μεθοδολογία της πανεπιστημιακής διδασκαλίας ήταν ο σχολαστικισμός. Μέθοδος απόδειξης ήταν η διαλεκτική, ένα σύνολο μεθόδων που προβάλλουν το πρόβλημα που ανακύπτει, το παραθέτουν, επιχειρηματολογούν ενάντια στις αντίθετες απόψεις, το διευκρινίζουν και πείθουν τον αναγνώστη ή τον ακροατή.
Βάση αποτελεί το σχόλιο πάνω σ΄ ένα κείμενο, η lectio, που είναι ανάλυση σε βάθος, η οποία ξεκινά από τη γραμματική ανάλυση, όπως καθορίζεται από το γράμμα (littera), προχωρά στη λογική εξήγηση που αποδίδει την έννοια (sensus) και ολοκληρώνεται με την ερμηνεία, που αποκαλύπτει το περιεχόμενο της επιστήμης και της σκέψης (sententia). Όμως το σχόλιο γεννά τη συζήτηση. Η διαλεκτική οδηγεί στην ανάλυση των προβλημάτων που τίθενται. Ακολουθώντας συγκεκριμένη μεθοδολογία η lectio εξελίσσεται σε questio. Ο πανεπιστημιακός διανοούμενος γεννιέται από τη στιγμή που αρχίζει να αναρωτιέται πάνω στο κείμενο. Ο λόγιος δεν είναι πλέον απλός ερμηνευτής. Δίνει δικές του λύσεις. Δημιουργεί. Η ερώτηση συζητείται «ορθολογικά», πρόκειται για τη disputatio από την οποία ο διδάσκαλος συνάγει την προσωπική του conclusio. Τα magistralia, οι απόψεις των καθηγητών τοποθετούνται πλάι στα authentica, τις παραδοσιακές αυθεντίες. Κατ΄ αυτόν τον τρόπο εξελίσσεται ο σχολαστικισμός, γεμάτος δυναμική, προωθώντας την πρωτοτυπία στη σκέψη, σεβόμενος πάντα τους νόμους της λογικής αποτελώντας την τεχνική ενός καινούριου επαγγέλματος, μιας συντεχνίας, της universitas των διδασκάλων και των φοιτητών.
