Σοφιστές: Η νέα εποχή της ελληνικής φιλοσοφίας

 Σοφιστές: Η νέα εποχή της ελληνικής φιλοσοφίας

            Όταν, γύρω στα 450 π.Χ., ο Πρωταγόρας έφθανε στην Αθήνα, η πόλη ζούσε μία μοναδική περίοδο ακμής. Μετά τη νίκη στους Περσικούς πολέμους, είχε αναδειχθεί σε πολιτική και στρατιωτική υπερδύναμη που προξενούσε το θαυμασμό και το φόβο σε εχθρούς και φίλους. Ο Θεμιστοκλής και ο Κίμων είχαν πετύχει την αποτελεσματική οχύρωση της Αθήνας, το ναυτικό της ήταν το ισχυρότερο στον ελληνικό χώρο, η αθηναϊκή ηγεμονία επισφράγιζε τον ηγετικό της ρόλο στα ελληνικά πράγματα. Στο εσωτερικό, οι μεταρρυθμίσεις του Εφιάλτη και του Περικλή είχαν ολοκληρώσει τους θεσμούς της δημοκρατίας, ενώ η οικονομία ανθούσε.

         Δεν είναι λοιπόν τυχαίο το γεγονός ότι οι νέοι περιπλανώμενοι δάσκαλοι, οι σοφιστές, την προτιμούν. Ο Πρωταγόρας από τα Άβδηρα της Θράκης, έναν απομακρυσμένο αλλά ιδιαίτερα σημαντικό πυρήνα του ιωνικού στοχασμού και ο Γοργίας από τους Λεοντίνους της Σικελίας, ακολουθούμενοι από δεκάδες άλλους νεότερους σοφιστές θα φθάσουν σταδιακά στην πόλη, μετατρέποντάς τη σε κέντρο του φιλοσοφικού στοχασμού.

            Από την περίοδο αυτή και για αρκετούς αιώνες η Αθήνα θα γίνει η αναμφισβήτητη πατρίδα της φιλοσοφίας. Στην ίδια αυτή πόλη θα ανθήσουν κάθε λογής σχολές, από την Πλατωνική Ακαδημία μέχρι τον Αριστοτελικό Περίπατο κι από τους Επικούρειους μέχρι τους Στωικούς.

Το περιεχόμενο της σοφιστικής διδασκαλίας

            Αντικείμενο του νέου ρεύματος σκέψης είναι ο άνθρωπος, τόσο στην κοινωνική όσο και στην ατομική του διάσταση. Τα θέματα που προκαλούν το ενδιαφέρον των σοφιστών είναι οι κοινωνικοί θεσμοί, η πολιτική τέχνη, η γλώσσα και οι χρήσεις της, η ηθική, η εκπαίδευση, η θρησκεία, οι κοινωνικές διακρίσεις, το δίκαιο και οι κοινωνικές μεταβολές.

            Αντίθετα με τους φυσικούς φιλοσόφους, η σοφιστική δεν ενδιαφέρεται για τις γενικές αρχές που διέπουν τον κόσμο και τα όντα που τον κατοικούν. Χρησιμοποιώντας ως βασικό εργαλείο την εμπειρία, συγκεντρώνει αδιάκοπα το γνωστικό της υλικό και μελετά κάθε πλευρά της κοινωνικής ζωής. Ο εμπειρισμός των σοφιστών, συνδέεται με τον πρακτικό προσανατολισμό της διδασκαλίας τους. Οι γνώσεις δεν έχουν αξία αυτές καθαυτές αλλά αποτελούν μέσο επιβίωσης, δραστηριοποίησης και επιτυχίας σε κάθε πλευρά της ανθρώπινης ζωής. Ο σοφιστής είναι δάσκαλος που προσφέρει περιεχόμενο και στρατηγική ζωής. Τα μαθήματα γίνονται είτε σε μικρούς κύκλους που λειτουργούν τακτικά είτε σε μαζικότερες επιδείξεις πάνω σε διάφορα θέματα. Ο σκοπός τους περιγράφεται λιτά από τον Πρωταγόρα: «εὐβουλία περί τε τῶν οἰκείων καὶ περὶ τῶν τῆς πόλεως».

            Στην ευρέως διαδεδομένη αριστοκρατική αντίληψη που δέχεται ότι η φυσική προδιάθεση και η καταγωγή είναι τα στοιχεία που προσδιορίζουν την προσωπικότητα κάθε ανθρώπου, οι σοφιστές αντιτάσσουν τη δύναμη της αγωγής. Αυτή επιτυγχάνεται μέσω της διαρκούς εκπαίδευσης, την οποία οι ίδιοι προσφέρουν επαγγελματικά έναντι χρηματικής αμοιβής.

            Για τους σοφιστές ο λόγος δεν αποτελεί απλά ένα μέσο έκφρασης. Είναι εργαλείο και όπλο. Το  ζήτημα εδώ δεν είναι η εξακρίβωση της αλήθειας, η οποία από το σύνολο των σοφιστών θεωρείται σχετική και δύσκολα ανιχνεύσιμη, αλλά η επικράτηση των απόψεων μέσω της πειθούς ή των επιχειρημάτων. Ο καλός χειριστής του λόγου μπορεί να εμφανισθεί πάνοπλος στην Εκκλησία του Δήμου, το δικαστήριο ή την όποια συζήτηση, έχοντας έτσι αυξημένες πιθανότητες να επικρατήσει των αντιπάλων του.

            Εκτός από τα συνηθισμένα μαθήματα σε μικρούς ή μεγάλους κύκλους ακροατών, οι σοφιστές δεν έχαναν την ευκαιρία να παρουσιάσουν τη διδασκαλία τους σε μεγάλες γιορτές και συναθροίσεις, όπως τα Παναθήναια, οι Ολυμπιακοί αγώνες κ.ά.

 Ο όρος «σοφιστής»

            Αν και ο όρος σοφιστής απέκτησε με τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη απαξιωτικό περιεχόμενο, μέχρι τότε όμως είχε θετική σημασία. Η λέξη σοφιστής συνόδευε συχνά τα ονόματα φιλοσόφων, ποιητών, πεζογράφων και καλλιτεχνών, ενώ η λέξη φιλόσοφος εμφανίστηκε αρκετά αργότερα, με τον Πλάτωνα. Την εποχή του Πρωταγόρα η λέξη είχε ήδη δυσφημιστεί, αν και ο αρχαιότερος των σοφιστών επέμενε να τη χρησιμοποιεί για τον εαυτό του θεωρώντας την τιμητική. Mέχρι τις αρχές του 4^ου αι. π.Χ. πάντως η λέξη είχε αποκτήσει εντελώς αρνητικό περιεχόμενο κι έτσι παρέμεινε ως τις μέρες μας, καθώς επίσης και τα παράγωγά της, όπως η σοφιστεία και το σόφισμα.

 Οι επιδράσεις των σοφιστών

            Οι σοφιστές έχαιραν μεγάλης εκτίμησης στην  εποχή τους, γεγονός που αποδεικνύεται και από τους διαλόγους του αντιπάλου τους Πλάτωνα. Αξιοποιήθηκαν συχνά από πολιτικούς, όπως ο Περικλής, σε ρόλους συμβούλων, διπλωματών ή νομοθετών.

            Με το έργο τους επηρέασαν σημαντικές προσωπικότητες της κλασικής εποχής, ανάμεσα στους οποίους τον ιστορικό Θουκυδίδη, τους τραγικούς Ευριπίδη και Αγάθωνα, το ρήτορα Ισοκράτη και άλλους. Δεν υπάρχει σημαντικός Έλληνας συγγραφέας ή πολιτικός στην καμπή του 5^ου προς τον 4^ο αιώνα π.Χ. που να μη μαθήτευσε στους Σοφιστές ή να μη δέχθηκε την επίδρασή τους.

            Οι σοφιστές επέφεραν με τη διδασκαλία τους ισχυρότατο πλήγμα στις συντηρητικές ιδέες του παρελθόντος. Αμφισβήτησαν παραδοχές αιώνων, μετατοπίζοντας το κέντρο βάρους από τους θεούς στην ανθρώπινη βούληση. Ορισμένοι μάλιστα από αυτούς εξέφρασαν αθεϊστικές απόψεις.

            Το τίμημα για ορισμένους ήταν πολύ βαρύ. Κάποιοι καταδικάστηκαν και τιμωρήθηκαν για τις ιδέες τους, ενώ τα έργα τους καταστράφηκαν, καθιστώντας έκτοτε εξαιρετικά δύσκολη τη μελέτη της σκέψης τους.

            Οι ορίζοντες ωστόσο που άνοιξε η σοφιστική κίνηση δεν μπόρεσαν να κλείσουν, παρά το πυκνό σκοτάδι που για πολύ καιρό κάλυψε τη διδασκαλία τους. Είκοσι δύο αιώνες μετά την εμφάνισή τους, τα θέματα που έθεσαν οι σοφιστές εμφανίστηκαν και πάλι στο προσκήνιο. Με τον ευρωπαϊκό Διαφωτισμό του 18^ου αι. η ανθρώπινη αναζήτηση ξέφευγε από τον ασφυκτικό εναγκαλισμό του θεολογικού σχολαστικισμού και της αριστοκρατικής ακαμψίας και ξανάφερνε τα ερωτήματα των διαφωτιστών στο κέντρο του ενδιαφέροντος. Έκτοτε, οι απαντήσεις προχώρησαν πολύ πιο πέρα από τους σοφιστές. Αλλά τα ερωτήματα που πρώτοι αυτοί έθεσαν δεν μπόρεσαν να ξεχαστούν.

Το πρόβλημα των πηγών

            Μία από τις μεγαλύτερες δυσκολίες που αντιμετωπίζει ο μελετητής της σοφιστικής κίνησης, η οποία θεωρείται από τις πιο εκθαμβωτικές αλλά και τις πιο αμφιλεγόμενες εκφάνσεις του ελληνικού πνεύματος, είναι ο ολοσχερής σχεδόν αφανισμός του τεράστιου γραπτού έργου των σοφιστών.

Ό,τι απέμεινε από τα έργα των Σοφιστών το συγκέντρωσε και το περιέλαβε στα περίφημα Fragmente der Vorsokratiker ο Herman Diels, κλασικός φιλόλογος με σπάνια κριτική ικανότητα και αυστηρή μέθοδο, ο οποίος δάμασε το τεράστιο υλικό μιας παράδοσης που ξεκινούσε από τους αρχαϊκούς χρόνους και έφθανε ως την όψιμη αρχαιότητα και τους Πατέρες της Εκκλησίας. Ο  Diels κατόρθωσε να ανασυνθέσει το στέμμα αυτής της παράδοσης και να δείξει ότι όλες οι πληροφορίες για τους λεγόμενους «Προσωκρατικούς» φιλοσόφους, οι οποίες ανάγονται σ’ αυτό το απέραντο υλικό, ανάγονται τελικά στο σύγγραμμα Φυσικῶν δόξαι του Θεοφράστου, την πρώτη απόπειρα ανακεφαλαίωσης της παλαιότερης παράδοσης, όταν (4^ος αι. π.Χ.) η πρόσβαση στις πηγές ήταν ακόμα δυνατή.

Καρπός της ανακάλυψης του Diels ήταν η πρώτη μεγάλη συλλογή αποσπασμάτων Doxographi Graeci – με την οποία ο γυμνασιακός καθηγητής, τότε (1877), Diels απέσπασε το βραβείο της Βερολίνειας Ακαδημίας και εξασφάλισε την είσοδό του σε αυτήν ως τακτικό μέλος της- και αρκετά χρόνια αργότερα (1903) η μνημειώδης έκδοση των Fragmente der Vorsokratiker. Με το έργο αυτό, το οποίο ο Diels το είχε σχεδιάσει ως βοήθημα για σπουδαστές, τέθηκαν οι βάσεις για τη μελέτη της ελληνικής φιλοσοφίας.

Απ΄όλες τις πραγματείες των σοφιστών διασώθηκαν ολόκληρα μόνο το Ἑλένης ἐγκώμιον και η Ὑπέρ Παλαμήδους ἀπολογία του Γοργία. Το συγγραφικό έργο των Σοφιστών το γνωρίζουμε από τα λίγα σωζόμενα αποσπάσματα των έργων τους,  ενώ από τα έργα πολλών σοφιστών δεν έμεινε απολύτως τίποτε. Επίσης το γνωρίζουμε από τους ομώνυμους διαλόγους του Πλάτωνα (π.χ. Πρωταγόρας, Γοργίας, Ιππίας Μείζων), καθώς και από άλλα έργα του ( Πολιτεία, Θεαίτητος, Σοφιστής), αλλά και από έργα του Αριστοτέλη ( Ρητορική και Σοφιστικοί Έλεγχοι) ή από αναφορές σε αυτούς και το έργο τους από συγχρόνους τους και νεότερους στοχαστές της αρχαιότητας, όπως ο Ισοκράτης, ο Ξενοφών κ.ά. Πολλές αντιλήψεις τους βρίσκονται σε ρητορικά κείμενα των αττικών ρητόρων, σε τραγωδίες του Σοφοκλή και του Ευριπίδη και σε κωμωδίες του Αριστοφάνη, ο οποίος είχε κριτική στάση απέναντί τους. Σημαντική πηγή για τη σοφιστική κίνηση είναι ο Φιλόστρατος (2^ος-3^ος αι. μ.Χ.) που έγραψε το έργο Βίοι Σοφιστών.  

         Η απώλεια του συγγραφικού έργου των σοφιστών είναι τεράστιας ιστορικής βαρύτητας, η οποία μόνο τυχαία δεν μπορεί να χαρακτηριστεί. Όπως αναφέρει και ο Diels, το έργο των σοφιστών αφανίστηκε μεθοδικά από τους ιδεαλιστές, τους ολιγαρχικούς και τους αριστοκράτες της εποχής, που με την επικράτησή τους φρόντισαν να απαλλαγούν από κάθε είδους ενοχλητική υπόμνηση, σχετιζόμενη με το έργο του αρχαίου ελληνικού Διαφωτισμού.