Το βλέμμα του αρχαίου κόσμου: Πορτρέτα Φαγιούμ
Λάμψε όσο ζεις.
Στιγμή μη λυπηθείς.
Μικρή η ζωή
κι ο χρόνος απαιτεί το τέλος.
Ένα επιτύμβιο επίγραμμα από τις Τράλλεις, όπως το μετέφρασε ο Παντελής Μπουκάλας για το υπέροχο βιβλίο "Επιτάφιος Λόγος. Αρχαία Ελληνικά Επιτύμβια Επιγράμματα", εκδ. Άγρα.
Με τον όρο πορτρέτα Φαγιούμ εννοείται το σώμα των προσωπογραφιών που φιλοτεχνήθηκαν από τον 1ο έως τον 3ο αιώνα από συνεχιστές της ύστερης ελληνιστικής παράδοσης της Αλεξανδρινής Σχολής και διασώθηκαν ως τη σημερινή εποχή.
Είναι πορτρέτα ενσωματωμένα σε αιγυπτιακές μούμιες, με ρωμαϊκά χτενίσματα, ρούχα και κοσμήματα και με ελληνική τεχνοτροπία. Μοναδικά, εναπομείναντα δείγματα από την τέχνη της Ελληνιστικής και Ρωμαϊκής περιόδου της Αιγύπτου.
Τα πορτρέτα είχαν σκοπό να θυμίζουν τη μορφή του νεκρού όπως ήταν στη ζωή. Μερικά ζωγραφίζονταν αμέσως μετά τον θάνατο κάποιου, ενώ άλλα πιο πριν και έμεναν κρεμασμένα στο σπίτι μέχρι τη στιγμή που θα χρειάζονταν να τοποθετηθούν στη μούμια.
Τα πορτρέτα ανακάλυψε και ανέφερε πρώτος ο Ιταλός περιηγητής Πιέτρο ντελα Βάλλε (Pietro Della Valle) το 1615. Αυτά τα νεκρικά πορτρέτα, προορισμένα για ταφική χρήση, πήραν το όνομά τους από την όαση Φαγιούμ, 85 χλμ νότια του Καΐρου, επειδή εκεί ανακαλύφθηκαν τα πρώτα δείγματά τους.
Άριστα διατηρημένα εξαιτίας του ξηρού κλίματος της αιγυπτιακής ερήμου, τα πορτρέτα Φαγιούμ είναι ζωγραφισμένα είτε με την εγκαυστική τεχνική ή με την τεχνική της τέμπερας. Οι τεχνικές αυτές προέρχονται από την αρχαιοελληνική ζωγραφική παράδοση, που συνεχίστηκε στις πρωτοχριστιανικές εγκαυστικές εικόνες που φυλάσσονται σήμερα στη μονή της Αγίας Αικατερίνης στο Σινά.
Η εγκαυστική τεχνική χαρακτηρίζεται από το λιωμένο κερί που, με τη βοήθεια του «καυτηρίου», του πινέλου ή του «κέστρου», απλωνόταν πάνω στο ξύλο ή το πανί που έπρεπε να ζωγραφιστεί. Το κερί απλωνόταν ομοιόμορφα στη ζωγραφική επιφάνεια και πάνω του ο καλλιτέχνης εκτελούσε την παράσταση που επιθυμούσε. Στο έργο σε αρκετές περιπτώσεις και ανάλογα με την οικονομική επιφάνεια του νεκρού χρησιμοποιούνταν φύλλα χρυσού, με τα οποία αποδίδονταν διακοσμητικοί στέφανοι και κοσμήματα.
Εκπληκτικά εκθέματα πορτρέτων Φαγιούμ συναντάμε στο Αρχαιολογικό Μουσείο του Καΐρου, στο μεγαλύτερο Αρχαιολογικό Μουσείο του κόσμου.
Προσωπογραφία του μικρού Ευτύχη (2ος αιώνας)
Προσωπογραφία κοριτσιού
Προσωπογραφία νεαρού αγοριού
