Στρατός από τερακότα ή Πήλινος
στρατός: Οι πολεμιστές με την ελληνική «υπογραφή» που ανακαλύφθηκαν στην Κίνα
πριν 52 χρόνια.
Ένας στρατός,
που περιλαμβάνει 8.000 πήλινους στρατιώτες, 130 πήλινα άρματα με 520 άλογα και
150 άλογα ιππικού δεν δημιουργήθηκε για
τους ζωντανούς, αλλά κατασκευάστηκε για να συνοδεύσει έναν Κινέζο
αυτοκράτορα στη μετά θάνατο ζωή του.
8.000
πήλινοι στρατιώτες κατασκευάστηκαν, στήθηκαν σε παράταξη μάχης και θάφτηκαν
όρθιοι πλάι στον ηγέτη τους για να στείλουν το μήνυμα της διαχρονικής
ισχύος, της αέναης εξουσίας και εντέλει της ανθρώπινης ματαιοδοξίας. Αυτός ο
στρατός δημιουργήθηκε πριν από δύο χιλιετίες, αποκαλύφθηκε πριν από περίπου μισό
αιώνα και μόλις πριν λίγα χρόνια, η ανθρωπότητα πληροφορήθηκε ότι την κατασκευή
του, εκεί στην καρδιά της Ασίας, επέβλεψαν Έλληνες γλύπτες.
Η
ανακάλυψη
Ο πρώτος
στρατιώτης ανακαλύπτεται ένα πρωινό Μαρτίου το 1974, όταν στην κατάξερη
κοιλάδα της Xi΄an (Ξιαν), στην καρδιά της Κίνας μερικοί αγρότες σκάβουν
προσπαθώντας να βρουν νερό για να φτιάξουν ένα πηγάδι. Όταν η αξίνα πέφτει για
πολλοστή φορά στη γη, ο ήχος που ακούγεται δεν είναι του εδάφους που υποχωρεί.
Είναι ξερός και καθαρός. Είναι ο ήχος του πηλού που σπάει. Οι άνδρες
συνεχίζουν προσεκτικά. Νομίζουν πως έχουν πέσει σε πιθάρι με θησαυρό. Το εύρημα
είναι θησαυρός! Αλλά εθνικός. Ή καλύτερα, παγκόσμιος. Η μύτη του σκαπτικού
εργαλείου έχει ανοίξει στα δύο ένα κρανίο από τερακότα!
Η
ανασκαφή που στήνεται θα αποκαλύψει ότι το κεφάλι ανήκει σε ομοίωμα στρατιώτη
και μάλιστα σε φυσικό μέγεθος. Καθώς ο χρόνος περνάει και η αρχαιολογική έρευνα
εξελίσσεται, στα επτά μέτρα κάτω από την επιφάνεια του εδάφους και σε εμβαδόν
διαρκώς αυξανόμενο, τα αγάλματα είναι αμέτρητα! Στα έκπληκτα μάτια των
αρχαιολόγων αποκαλύπτονται ο ένας μετά τον άλλο πήλινοι στρατιώτες ύψους οι
περισσότεροι 1.80 μ. και κάποιοι, ολίγοι, 1.90 μ. Μελετώντας τα διακριτικά στις
στολές που «φορούν» οι πολεμιστές, οι επιστήμονες καταλήγουν ότι ψηλότεροι
είναι οι βαθμοφόροι.
Στη
συνέχεια οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν ένα λάκκο μήκους 230 μέτρων με 11 διαδρόμους
και τουλάχιστον 6.000 αγάλματα στρατιωτών του πεζικού από τερακότα. Δίπλα
βρέθηκε ένας δεύτερος λάκκος με τοξότες, από τους οποίους άλλοι ήταν σε όρθια
στάση και άλλοι γονατιστοί, και ιππείς με τα άλογα τους και αρματηλάτες μαζί με
ορισμένους πεζούς και ένας τρίτος λάκκος με 68 φιγούρες που ίσως αποτελούσαν το
αρχηγείο του στρατού.
Το
ιστορικό πλαίσιο
Πρόκειται
για την περίοδο της βασιλείας του Ζιάο Ζένγκ (Zhao Zheng). Το 246 π.Χ., μόλις
13 χρονών χρίζεται βασιλιάς όταν τον τοποθετεί στον θρόνο ο Λου Μπιούγουει (Lü
Buwei) ένας πανίσχυρος έμπορος, του οποίου παλλακίδα είναι η μητέρα του νεαρού.
Ο ίδιος δε ο Λου ασκεί καθήκοντα αντιβασιλέως έως ότου ενηλικιωθεί ο Ζιάο.
Ακούγεται τουλάχιστον παράξενο, ένας νέος υγιής άνδρας, ένας έφηβος, να
δρομολογεί τη συνοδεία της σωρού του, αλλά ο Ζιάο το κάνει. Πολύ πριν
ενηλικιωθεί, δίνει εντολή για την κατασκευή των στρατιωτών. Σύμφωνα με τον
ιστορικό Sima Qian (145-90 π.Χ.), η κατασκευή του μαυσωλείου, για την
ολοκλήρωση του οποίου εργάστηκαν 700.000 άνθρωποι, ξεκίνησε το 246 π.Χ., όταν ο
αυτοκράτορας ήταν 13 ετών. Κι όταν
πια ενηλικιώνεται, εκτελεί τον εραστή της μητέρας του και ανεμπόδιστος βαδίζει
προς την υλοποίηση του ονείρου του να γίνει αυτοκράτωρ.
Έως το
221 π.Χ. μέσα από ένα αποτελεσματικό δίκτυο κατασκοπείας και δωροδοκιών, που
στήνουν οι προικισμένοι στρατηγοί του, ο Ζιάο καταφέρνει να εξαλείψει μία προς
μία τις έξι αντίπαλες εθνότητες, που διεκδικούν εδάφη στην περιοχή και να
ενοποιήσει μία χώρα υπό την ηγεσία του. Αυτοανακηρύσσεται Τσιν Σι Χουάνγκ (Qin
Shi Huang - «Πρώτος Κυρίαρχος Αυτοκράτορας»), βαφτίζει τη χώρα του από το όνομά
του και με παρρησία δηλώνει ότι δυναστεία του θα διαρκέσει «10.000 γενιές».
Ο Τσιν
αφήνει πίσω του μία ισχυρή διοικητική δομή, πάνω στην οποία θα στηριχτούν όλες
οι επόμενες δυναστείες. Όσο για τη δυναστεία των Τσιν που διατυμπανίζει ότι θα
διαρκέσει 10.000 γενιές, μετά τον θάνατό του,
σε έναν ανηλεή πόλεμο μεταξύ φατριών, ο θρόνος του αυτοκράτορα θα περάσει σε
άλλα χέρια. Ο ίδιος, όμως, θα φροντίσει να μείνει αλησμόνητος.
Για το
βασίλειό του στον άλλο κόσμο έχει επιλέξει την πλαγιά ενός λόφου (εκτείνεται σε
50 τετρ. χλμ.), και στον από πριν λαξευμένο τάφο του, τον διακοσμημένο με
συμπαντικά σύμβολα, θα πάρει μαζί του έναν ολόκληρο (πήλινο) στρατό. Είναι
αυτός που ετοιμάζει από έφηβος και που θα τον προστατεύει στην άλλη ζωή. Αλλά η
κατασκευή αγαλμάτων σε φυσικό μέγεθος δεν εντάσσεται στην κινεζική κουλτούρα.
Και ό,τι έχει βρεθεί στους κατοπινούς του Τσιν αιώνες, δεν είναι παρά μικρά
ειδώλια και μάλιστα όχι σε τάφους ή σε δημόσιους χώρους.
Όταν ο
Τσιν «συνάντησε» τον Μέγα Αλέξανδρο
Οι
πήλινοι στρατιώτες, λοιπόν, δεν συνάδουν με την κινεζική παράδοση, αλλά
γιατί ο αυτοκράτορας αποφάσισε να επικαλεσθεί μία τέχνη σχεδόν άγνωστη στην
Κίνα κι επιπλέον, πώς και από πού προέκυψαν οι δεξιότητες για την εξάσκησή της;
Η επιστήμη του μέλλοντος θα οδηγηθεί στο συμπέρασμα ότι αυτή η εντυπωσιακή
καλλιτεχνική αλλαγή είναι αποτέλεσμα επαφής με άλλες πολιτιστικές παραδόσεις.
Το 2013,
σε άρθρο του περί επιρροής της ελληνιστικής τέχνης στην πολιτιστική προσφορά
των Κινέζων αυτοκρατόρων, ο καθηγητής Ιστορίας της ανατολικο-ασιατικής τέχνης
του Πανεπιστημίου τη Βιέννης, Lukas Nickel, σημειώνει ότι «η γλυπτική ως
καλλιτεχνικό μέσο χρησιμοποιήθηκε ευρέως στις τέχνες της Ελλάδας και της
ελληνιστικής Ανατολής, αλλά έπαιξε μικρό ρόλο στην αρχαία ανατολική Ασία. Αυτό
άλλαξε σημαντικά με τον πρώτο Αυτοκράτορα της Κίνας, ο οποίος σηματοδότησε την
άνοδό του στο θρόνο το 221 π.Χ. με την ανέγερση γιγάντιων χάλκινων γλυπτών έξω
από το παλάτι του».
Οι
ιστορικοί μελετητές σημειώνουν ότι κατά τη διάρκεια της ζωής του πρώτου
Αυτοκράτορα, μόνο λίγες ασιατικές κοινωνίες χρησιμοποιούν γλυπτική. Στη βόρεια
Ασία και τη Μογγολία (εκτός από τους μεγαλίθους που παρουσιάζουν περιστασιακά
ανθρωπόμορφα χαρακτηριστικά), την κορεατική χερσόνησο και τα ιαπωνικά νησιά,
στη νοτιοανατολική Ασία ή την ινδική υποήπειρο, η γλυπτική δεν φαίνεται να
εντάσσεται στην τοπική κουλτούρα. Αυτή την εποχή, μόνο μια πολιτιστικά
συνδεδεμένη ομάδα κρατών στην Ασία φτιάχνει ρεαλιστικά γλυπτά μεγάλης κλίμακας
για δημόσιους χώρους και τάφους: τα ελληνιστικά κράτη της δυτικής και κεντρικής
Ασίας που έχουν προκύψει μετά τις αλεξανδρινές κατακτήσεις.
Πράγματι,
έναν αιώνα νωρίτερα, ο Μέγας Αλέξανδρος αφήνει το δικό του στίγμα στην ευρύτερη
περιοχή. Σούσα, Ισσός, Γαυγάμηλα, Τάξιλα και ακόμη πιο βαθιά, βόρεια του
Κασμίρ, στις παρυφές της κατοπινής Κίνας. Ο Μακεδόνας στρατηλάτης προλαβαίνει
να σπείρει ελληνικό πολιτισμό. Πολλούς αιώνες μετά, στα σπλάχνα της Ασίας, πολυάριθμα
ευρήματα πλημμυρίζουν τις προθήκες παραφορτωμένων μουσείων πέριξ και αρκετά
μακρύτερα της πάλαι ποτέ Βαβυλώνας. Αλλά σε αυτά οι ειδικοί επιστήμονες δεν
αναγνωρίζουν αμιγή ασιατικό πολιτισμό. Μετά από ενδελεχή έρευνα οι αρχαιολόγοι
διαπιστώνουν ότι νομίσματα αργυρά, χάλκινα σκεύη, αγάλματα, φτιάχτηκαν μεν από
Ασιάτες και Ινδούς τεχνίτες πλην όμως τα σχέδια και η τεχνοτροπία θυμίζουν
αρχαία Ελλάδα.
Η
ελληνιστική χλαμύδα του Βούδα
Στο
μουσείο της Τάξιλας, οι πτυχές της χλαμύδας του Βούδα είναι «ελληνικές»,
το κράνος του Μποτισάτβα θα έπαιρνε κανείς όρκο ότι είναι η περικεφαλαία της
θεάς Αθηνάς, ο Διόνυσος απεικονίζεται στο πίσω μέρος μίας ασημένιας ασπίδας, τα
δε περιδέραια θα μπορούσαν να εκτίθενται και στο μουσείο της Κνωσού! Η ιστορία
ξεδιπλώνεται μέσα από τα κατάλοιπα της καθημερινότητας.
Οι
Κινέζοι έρχονται σε επαφή με τους Μακεδόνες στην κοιλάδα της Φεργκάνας, ένα
σημαντικό τμήμα του βόρειου Δρόμου του Μεταξιού που συνδέει την Κίνα με την
Παρθία. Μετά τις κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου, η Φεργκάνα έχει γίνει
μέρος του βασιλείου των Σελευκιδών και του βακτριανού βασιλείου. Η Βακτρία
φαίνεται ότι παίζει σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη βουδιστικών αγαλμάτων με
ελληνικά χαρακτηριστικά.
Θεωρείται
πλέον σίγουρο ότι κάπου ο Τσιν «συναντά» τους αρχαϊκούς κούρους,
τη ρεαλιστική ελληνιστική γλυπτική και γοητεύεται ίσως όχι τόσο από την
πολύτιμη αισθητική της όσο από τα ευμεγέθη έργα, που κατά τη λογική του είναι
ικανά να αποτυπώσουν το δικό του κύρος σε όλο τους το εύρος. Άλλωστε, ένας
σπουδαίος ηγέτης του οποίου το έργο (είναι πλέον πεπεισμένος) θα συνεχιστεί και
στην επόμενη ζωή, δεν μπορεί παρά να συνοδεύεται από έναν στρατό με πειστικούς,
επιβλητικούς στρατιώτες.
Όσο οι
ανασκαφές στο μεγαλοπρεπές μαυσωλείο του Τσιν συνεχίζονται, νέα στοιχεία
έρχονται να προστεθούν στη φαρέτρα των αρχαιολόγων. Το 2016, οι επιστήμονες
εμφανίζονται σίγουροι για το ελληνικό χέρι στην κατασκευή των πήλινων
στρατιωτών των Κίνας, όχι μόνο επιβεβαιώνοντας αλλά προχωρώντας ένα ακόμη
βήμα τη θεωρία του Lukas Nickel, ο οποίος πλέον ξεκάθαρα διατυπώνει την
εκτίμησή του ότι πιθανότατα στην περιοχή υπήρχε κάποιος Έλληνας γλύπτης, ο
οποίος εκπαίδευε τους ντόπιους.
Οι
πήλινοι στρατιώτες, κρατούν χάλκινα όπλα, ξίφη, δόρατα, μαχαίρια, είναι
παρατεταγμένοι σε θέση μάχης. Γονατισμένοι οι μπροστά, όρθιοι οι πίσω. Τους
ακολουθούν μεμονωμένα άλογα και άρματα με ηνιόχους. Εκτός από τον πολυπληθή
στρατό, το υπόγειο βασίλειο του Τσιν «κατοικείται» επίσης από υδρόβια πτηνά,
φτιαγμένα από μπρούτζο, αλλά και από μουσικούς από τερακότα. Η πήλινη ακολουθία
του αυτοκράτορα περιλαμβάνει ακόμη αξιωματούχους και ακροβάτες, ελαφρώς
μικρότερους από τους στρατιώτες. Ο επικεφαλής της ανασκαφικής ομάδας, Ντιούαν
Κίνκμπο (Duan Qingbo), δηλώνει ότι οι υπόγειοι θάλαμοι που έρχονται στην
επιφάνεια ύστερα από τόσους αιώνες δεν είναι παρά η απομίμηση της οργάνωσης της
δυναστείας Τσιν. Στην αρχή οι επιστήμονες θεωρούσαν ότι ο αυτοκράτορας πήρε
μαζί του τον στρατό του. Τώρα συνειδητοποιούν ότι πήρε μαζί του ένα ολόκληρο
σύστημα διοίκησης.
Για τους
στρατιώτες, αποκαλύπτεται ότι ο Τσιν αποφάσισε μία προσέγγιση μαζικής παραγωγής.
Δηλαδή, έδωσε εντολή να φτιαχτούν τα σώματα, ξεχωριστά τα άνω άκρα και
ακολούθως τα κεφάλια, στα οποία προστέθηκαν ξεχωριστά, μαλλιά, καπέλα,
μουστάκια. Ακολούθησαν τα χιτώνια και τα παπούτσια και εντέλει ο εικαστικός
καλλωπισμός των στρατιωτών με ζωηρά χρώματα. Στα πρόσωπα, πάντως, αποτυπώνονται
τα χαρακτηριστικά διαφορετικών κινεζικών φύλων, καταλήγουν οι κοινωνικοί
ανθρωπολόγοι. Φαίνεται δε πως τη δημιουργία καθενός από αυτούς, ή μικρής
ομάδας, επέβλεπε ένας συγκεκριμένος καλλιτέχνης, ο οποίος χάραζε την υπογραφή
του στη βάση των αγαλμάτων που επιτηρούσε.
Ο Στρατός από τερακότα ή Πήλινος
στρατός αποτελεί
Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO
από
το 1987 και συχνά αποκαλείται το «Όγδοο Θαύμα του Κόσμου»
