Προσωπική Συμφωνία Ρ. Χάργουντ
Είναι η τέχνη ανεξάρτητη από την πολιτική; Μπορεί κανείς να φτάνει στα ανώτερα επίπεδα της καλλιτεχνικής δημιουργίας και ταυτόχρονα να αδιαφορεί για τις κοινωνικοπολιτικές συνθήκες της χώρας του; Ή ακόμα και να συμπορεύεται τυφλά με την όποια φασιστική εξουσία προκειμένου να «υπερασπιστεί» τη μοναδικότητα της μουσικής;
Στην Προσωπική Συμφωνία η δράση συμβαίνει σε ένα τοπίο από ερείπια. Διόλου τυχαία. Γιατί εκτός από τα ορατά ερείπια του πολέμου, των βομβαρδισμών, υπάρχουν κι εκείνα τα βαθιά ριζωμένα στις ψυχές των ανθρώπων, αποτέλεσμα ενός άλλου «πολέμου» εσωτερικού, υπαρξιακού. Τα πρόσωπα στέκονται στα ορατά ερείπια για να μιλήσουν τη δική τους ιστορία, ιστορία-ψηφιδωτό της «μεγάλης» Ιστορίας, σε μια προσπάθεια να διαχειριστούν και να επουλώσουν τις ψυχικές τους πληγές. Αυτές οι «μικρές» ιστορίες είναι που θα φωτίσουν στα μάτια μας τη «μεγάλη» Ιστορία για να μας επιτρέψουν τελικά και τη δική μας προσωπική εμπλοκή σε γεγονότα του παρελθόντος τα οποία αν και με διαφορετικά χαρακτηριστικά, φωτίζουν πρακτικές του μέλλοντος.
Στη Ναζιστική Γερμανία, ο Βίλχελμ Φούρτβένγκλερ, ο μεγαλύτερος Διευθυντής Ορχήστρας, ο «θεός του πόντιουμ», κατορθώνει όχι μονάχα να επιβιώσει αλλά και να κυριαρχήσει στο Γερμανικό Μουσικό Βάθρο. Ευνοούμενος του Αδόλφου Χίτλερ, ταξιδεύει το Γερμανικό λαό με τις μουσικές των Βάγκνερ, Μπετόβεν, ή Μπραμς, σε καθεστώτα όπου οι «βασανιστές και οι δολοφόνοι δεν μπορούν να τους αγγίξουν».
Βίλχελμ Φούρτβένγκλερ
Ως Διευθυντής της Φιλαρμονικής Ορχήστρας του Βερολίνου, έχει την εξουσία, συνεπώς και τη δύναμη, να στηρίζει διωκόμενους μουσικούς, να φυγαδεύει ή να διασώζει Εβραίους καλλιτέχνες. Μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, στο κατεχόμενο Βερολίνο, ο Φούρτβένγκλερ θα κατηγορηθεί για τη σχέση του με το Ναζιστικό καθεστώς και θα υποβληθεί σε ανακριτική διαδικασία από τους Αμερικανούς, στα πλαίσια της «Αποναζιστικοποίησης» των Γερμανών Καλλιτεχνών.
Η Προσωπική Συμφωνία παρακολουθεί αυτήν ακριβώς την εξαντλητική ανάκριση του σημαντικότερου Μαέστρου του αιώνα από τον Αμερικανό Ταγματάρχη Στήβεν Άρνολντ. Ο Ταγματάρχης είναι αποφασισμένος να αποδείξει πως ο Μαέστρος υπήρξε στέλεχος του κόμματος των Ναζί που παρέμεινε στην Φασιστική Γερμανία κι εκμεταλλεύτηκε τα προνόμια που του προσέφεραν οι Χίτλερ, Γκέμπελς, φον Σιραχ Σπέερ... Τα αποδεικτικά στοιχεία είναι μηδαμινά. Τα επιχειρήματα του Φούρτβένγκλερ, από την άλλη, σχετικά με τη «διατήρηση της Γερμανικής μουσικής παράδοσης και των υψηλών αξιών», συγκρούονται με τις μνήμες του Ταγματάρχη από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, από τους εκατοντάδες νεκρούς, από τη «μυρωδιά της καμένης σάρκας». Ο ρομαντισμός απέναντι στο ρεαλισμό. Η Αντίσταση της Μουσικής απέναντι στην Αντίσταση των Όπλων. Η Δύναμη της Τέχνης απέναντι στη δύναμη της Μνήμης.
Το έργο Προσωπική Συμφωνία (Taking sides) του Ρόναλντ Χάργουντ (συγγραφέα του επίσης βραβευμένου έργου The dresser), γράφτηκε το 1995 και βασίζεται σε πραγματικά ημερολόγια του σπουδαίου Μαέστρου Βίλχελμ Φουρτβένγκλερ τα οποία κρατούσε κατά τη διάρκεια της ανάκρισής του. Η πρεμιέρα του έργου έγινε στην Αγγλία, στο Minerva Theatre του Τσίτσεστερ σε σκηνοθεσία Χάρολντ Πίντερ. Για την ερμηνεία του Μαέστρου ο Ντάνιελ Μάσεϊ απέσπασε το βραβείο Laurence Olivier Award for Best Actor ενώ το έργο τιμήθηκε με το βραβείο Laurence Olivier Award for Best New Play. Το 2001 μεταφέρθηκε στη μεγάλη οθόνη σε διασκευή του ίδιου του συγγραφέα, σκηνοθεσία του Ούγγρου Ίστβαν Σάμπο και με τον Χάρβευ Καϊτέλ στο ρόλο του ανακριτή Άρνολντ.
Είναι ένα κείμενο δυνατό, γεμάτο ανατροπές που γεννά διλήμματα και αμφιβολίες στον θεατή χωρίς να δίνει απαντήσεις και μετεωρίζεται ανάμεσα στο δίκαιο και το άδικο, στην «εξιλέωση» μέσω της μουσικής και στην κατακριτέα στάση όσων την χρησιμοποιούν ως άλλοθι των πράξεών τους. Ο συγγραφέας της Προσωπικής Συμφωνίας δεν μας αποκαλύπτει το πόρισμα της ανακριτικής διαδικασίας. Αρνείται να μας πει ποιο είναι το σωστό και ποιο το λάθος. Μας αφήνει να ταξιδέψουμε σε ένα απολυταρχικό καθεστώς και να αποφασίσουμε εμείς πώς πρέπει να ορθώνεται μέσα σε αυτό ο Μέγας Καλλιτέχνης.
Επειδή πρόκειται για αληθινή ιστορία, ο Μαέστρος το 1946 αθωώνεται, όμως η εξοντωτική ανάκριση των Αμερικανών τον έχει καταρρακώσει ηθικά και βιολογικά. Το 1947 μετά από την επιθετική άρνηση πολλών Εβραίων μουσικών σε άλλες χώρες να παίξουν υπό τη διεύθυνσή του, όπως στη Φιλαρμονική του Σικάγο, αναλαμβάνει και πάλι τη Φιλαρμονική του Βερολίνου. Το 1954 πεθαίνει στο Μπάντεν-Μπάντεν, αρνούμενος να δεχθεί ιατρική περίθαλψη για ένα πνευμονικό οίδημα. Διάδοχός του στη Φιλαρμονική του Βερολίνου είναι ο Χέρμπερτ φον Κάραγιαν.
Είχα την τύχη να δω την παράσταση στο Θέατρο Τέχνης Καρόλου Κουν με πρωταγωνιστές τον Άγγελο Αντωνόπουλο, στο ρόλο του Μαέστρου και τον Γιάννη Φέρτη στο ρόλο του Ταγματάρχη, τον Φεβρουάριο του 2003 κατά τη διάρκεια της πρεμιέρας, η οποία συνέπιπτε με την πάροδο δεκαέξι ετών από τον θάνατο του Καρόλου Κουν. Πριν αρχίσει η παράσταση, επί 30΄ προβλήθηκε ντοκιμαντέρ με αυθεντικά στιγμιότυπα από συναυλίες του Βίλχελμ Φουρτβένγκλερ. Η συγκέντρωση του Μαέστρου στο πόντιουμ ήταν πρωτοφανής. Η παρουσία του επιβλητική, συγκλονιστική. Με μάγεψε ο κυματισμός των χεριών του και η απόλυτη αίσθηση του χρόνου. Βαθύτατα επηρεασμένη από τον Μαέστρο, παρακολούθησα μία υπέροχη παράσταση που κρατά αμείωτο το ενδιαφέρον του θεατή και ταυτόχρονα προβληματίζει με τα διλήμματα που θέτει.
