Άμλετ Ουίλλιαμ Σαίξπηρ
Άμλετ (Hamlet) είναι ο τίτλος ενός από τα πιο γνωστά και πιο δημοφιλή θεατρικά έργα του Ουίλλιαμ Σαίξπηρ, αλλά και το όνομα του κεντρικού χαρακτήρα του έργου. Ο πλήρης τίτλος του έργου είναι The Tragicall Historie of Hamlet, Prince of Denmarke (Η Τραγική Ιστορία του Άμλετ, Πρίγκιπα της Δανιμαρκίας). Η παλαιότερη καταγεγραμμένη παρουσίαση του έργου χρονολογείται τον Ιούλιο του 1602. Το 1603, το έργο παρουσιάστηκε στα Πανεπιστήμια του Κέμπριτζ και της Οξφόρδης.
Έμμετρη τραγωδία σε πέντε πράξεις, στίχοι 2490. Κλείνει περισσότερο προς τη μεταφυσική αναζήτηση παρά προς την άμεση δράση. Αυτή η εμφάνιση του Άμλετ συνέτεινε στο να λάβει το όνομά του μια παροιμιώδη διάσταση, με την έννοια του αινιγματικού και αμφιταλαντευόμενου ανθρώπου, ενώ από αυτή την συμπεριφορά δημιουργήθηκαν το επίθετο αμλετικός και ο όρος αμλετισμός.
Στην Ελλάδα, το έργο παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο Εθνικό Θέατρο το 1937 σε σκηνοθεσία Δημήτρη Ροντήρη, με Άμλετ τον Αλέξη Μινωτή. Το 1955, το έργο ξαναπαρουσιάστηκε από το Εθνικό Θέατρο με τον Αλέξη Μινωτή σκηνοθέτη και πρωταγωνιστή.
Υπόθεση
Κεντρικός χαρακτήρας της ιστορίας είναι ο νεαρός Πρίγκιπας Άμλετ, που έχει το ίδιο όνομα με τον πατέρα του, Βασιλιά της Δανίας, ο οποίος πέθανε απροσδόκητα. Ο θείος του νεαρού Άμλετ, Κλαύδιος, ανεβαίνει στο θρόνο και παντρεύεται τη χήρα του αδερφού του, Γερτρούδη. Ο Άμλετ είναι δυσαρεστημένος από την άνοδο του θείου του στο θρόνο, τον οποίο θεωρεί πολύ κατώτερο και ανάξιο σύγκρισης με τον πατέρα του, και τον εσπευσμένο γάμο της μητέρας του, Γερτρούδης, με τον αδερφό του νεκρού συζύγου της.
Ένα βράδυ, στους νυχτοφύλακες του Κάστρου Έλσινορ εμφανίζεται ένα φάντασμα που μοιάζει στο νεκρό Βασιλιά Άμλετ, εξαφανίζεται όμως πριν ακούσουν το μήνυμα που ήθελε να τους μεταφέρει. Ειδοποιείται ο Πρίγκιπας Άμλετ και το φάντασμα επανεμφανίζεται και του αποκαλύπτει ότι ο πατέρας του δολοφονήθηκε από τον Κλαύδιο και τον διατάζει να πάρει εκδίκηση. Ο Άμλετ σχεδιάζει να αποκαλύψει την ενοχή του Κλαύδιου παριστάνοντας τον τρελό.
Από την τρέλα του Άμλετ έλκεται η προσοχή του Κλαύδιου και της Γερτρούδης, που βάζουν τους Ρόζεγκραντζ και Γκιλντεστέρν, παλιούς συμφοιτητές του Άμλετ, να τον παρατηρήσουν για να βρουν την αιτία της τρέλας του. Ο Πολώνιος, βασιλικός σύμβουλος, υποπτεύεται ότι αιτία της τρέλας του Άμλετ είναι η αγάπη του για την Οφηλία, την κόρη του. Ωστόσο, σε μια συνάντησή τους, όπου παρακολουθούνται, ο Άμλετ δε δείχνει να αγαπά την Οφηλία, καθώς της λέει να κλειστεί σε μοναστήρι.
Ο Άμλετ σχεδιάζει να ανεβάσει μια παράσταση που θα παρουσιάζει το φόνο του πατέρα του, σκοπεύοντας να ξεσκεπάσει τον Κλαύδιο. Κατά τη διάρκεια του έργου, ο Κλαύδιος αποχωρεί. Την κίνηση παρατηρεί ο Οράτιος, έμπιστος φίλος του Άμλετ, κι ο Άμλετ αποφασίζει να εκδικηθεί για το θάνατο του πατέρα του. Ετοιμάζεται να σκοτώσει τον Κλαύδιο, αλλά τον βρίσκει να προσεύχεται και σκέφτεται ότι αν τον σκοτώσει εκείνη τη στιγμή, ο Κλαύδιος θα πάει στον Παράδεισο, κάτι που δεν του αξίζει. Ωστόσο, όταν ο Άμλετ φεύγει, ο Κλαύδιος αποκαλύπτει ότι δεν προσευχόταν με πολλή ευλάβεια για κάτι.
Ο Άμλετ πηγαίνει να αντιμετωπίσει τη μητέρα του. Ακούγοντας ένα θόρυβο πίσω από μια κουρτίνα, τείνει το σπαθί του και κατά λάθος σκοτώνει τον Πολώνιο, που κρυφάκουγε. Φοβούμενος για την ασφάλειά του, ο Κλαύδιος στέλνει στην Αγγλία τον Άμλετ και μαζί τους Ρόζεγκραντζ και Γκιλντεστέρν, με εντολή να τον σκοτώσουν. Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού ο Άμλετ ανακαλύπτει την δολοπλοκία και οδηγεί στο θάνατο τους δύο επίδοξους δολοφόνους του. Το πλοίο τους πέφτει στα χέρια πειρατών αλλά ο Άμλετ πληρώνοντας λύτρα, τελικά αφήνεται ελεύθερος.
Γεμάτη θλίψη, η Οφηλία τρελαίνεται και πνίγεται σε ένα ποτάμι. Από τη Γαλλία επιστρέφει γεμάτος οργή ο Λαέρτης, γιος του Πολώνιου κι αδερφός της Οφηλίας. Ο Κλαύδιος πείθει το Λαέρτη ότι ο Άμλετ είναι υπεύθυνος για το θάνατο του Πολώνιου και με την επιστροφή του Άμλετ στη Δανία, στοιχηματίζει ότι ο Άμλετ μπορεί να νικήσει στη μάχη το Λαέρτη. Η μάχη όμως είναι στημένη: το σπαθί του Λαέρτη έχει δηλητήριο, όπως και το κρασί στο ποτήρι του Άμλετ.
Κατά τη διάρκεια της μάχης, η Γερτρούδη πίνει από το δηλητηριασμένο κρασί και πεθαίνει. Ο Λαέρτης καταφέρνει να τραυματίσει τον Άμλετ, αλλά λαβώνεται από τον ίδιο. Προτού ξεψυχήσει, αποκαλύπτει το σχέδιο δολοφονίας του Κλαύδιου εναντίον του Άμλετ. Ο Άμλετ, λίγο πριν αφήσει την τελευταία του πνοή από το δηλητήριο, καταφέρνει να σκοτώσει τον Κλαύδιο. Στη σκηνή καταφθάνει ο Φόρτινμπρας, ένας Νορβηγός φιλόδοξος πρίγκιπας που έρχεται εναντίον της Δανίας με το στρατό του. Ο Οράτιος αφηγείται όσα έχουν συμβεί κι ο Φόρτινμπρας διατάζει να αποδοθούν τιμές στο νεκρό Άμλετ.
Είχα την τύχη να παρακολουθήσω το θεατρικό έργο του Σαίξπηρ Άμλετ δύο φορές στο Αμφι-Θέατρο Σπύρου Ευαγγελάτου, τον Φεβρουάριο του 1992 σε σκηνοθεσία Σπύρου Ευαγγελάτου και μετάφραση Απόστολου Δοξιάδη με τον Γιάννη Φέρτη στον ομώνυμο ρόλο και με ένα επιτελείο εκλεκτών ηθοποιών, όπως Γιώργο Μοσχίδη, Χρήστο Καλαβρούζο, Λήδα Τασσοπούλου, Σωτήρη Βάγια, Χρήστο Μπίρο, Μελέτη Γεωργιάδη, Κώστα Αθανασόπουλο, Παναγιώτη Ζαγανιάρη, Τ. Λιατζιβίρη, Γ. Καράση και τον Δεκέμβριο του 2019 σε σκηνοθεσία Κατερίνας Ευαγγελάτου, μετάφραση Γιώργου Χειμωνά με τον Οδυσσέα Παπασπηλιόπουλο στον ομώνυμο ρόλο και με ένα εξαιρετικό καστ ηθοποιών: Νίκος Ψαρράς (Κλαύδιος), Άννα Μάσχα (Γερτρούδη), Δημήτρης Παπανικολάου (Πολώνιος), Αμαλία Νίνου (Οφηλία), Μιχάλης Μιχαλακίδης (Οράτιος), Κυριάκος Σαλής (Λαέρτης), Γιάννης Κότσιφας (Ηθοποιός, Νεκροθάφτης), Κλέαρχος Παπαγεωργίου (Ρόζενκραντζ), Βασίλης Μπούτσικος (Γκίλντενστερν). Στο ρόλο του Φαντάσματος εμφανίστηκε σε βίντεο ο Γιάννης Φέρτης. Η παράσταση ανέβηκε το 2019 στο «Αμφι-θέατρο» οκτώ χρόνια μετά το κλείσιμό του αλλά και 28 χρόνια μετά την παράσταση του «Άμλετ» σε σκηνοθεσία Σπύρου Α. Ευαγγελάτου. Η Κατερίνα Ευαγγελάτου με τους συνεργάτες της κατάφεραν να εξασφαλίσουν την επαναλειτουργία της ιστορικής σκηνής, μόνο για την παραγωγή του «Άμλετ» και μόνο για μία σεζόν.
Στον Άμλετ θίγονται τα θέματα της αγάπης και του μίσους, το νόημα της ζωής και ο σκοπός ενός ατόμου σε αυτόν τον κόσμο, η δύναμη και η αδυναμία, το δικαίωμα στην εκδίκηση και τον φόνο.
Ένα από τα κυριότερα προβλήματα είναι το πρόβλημα επιλογής που αντιμετωπίζει ο πρωταγωνιστής. Υπάρχει πολλή αβεβαιότητα στην ψυχή του, μόνος του στοχάζεται για πολλή ώρα και αναλύει όλα όσα συμβαίνουν στη ζωή του. Δεν υπάρχει κανείς δίπλα στον Άμλετ που θα μπορούσε να τον βοηθήσει να πάρει μια απόφαση. Επομένως, καθοδηγείται μόνο από τις δικές του ηθικές αρχές και την προσωπική του εμπειρία. Η συνείδησή του διχάζεται. Μέσα του ζει ένας φιλόσοφος και ανθρωπιστής, αλλά και ένας άνθρωπος που έχει καταλάβει την ουσία ενός σάπιου κόσμου.
Ο βασικός του μονόλογος «Να είσαι ή να μην είσαι» αντικατοπτρίζει όλο τον πόνο στην ψυχή του ήρωα, την τραγωδία της σκέψης. Αυτή η απίστευτη εσωτερική πάλη εξουθενώνει τον Άμλετ, του επιβάλλει σκέψεις αυτοκτονίας, αλλά τον εμποδίζει η απροθυμία του να διαπράξει άλλη μια αμαρτία. Άρχισε να ανησυχεί όλο και περισσότερο για το θέμα του θανάτου και το μυστήριο του. Τι έπεται; Αιώνιο σκοτάδι ή η συνέχιση της ταλαιπωρίας που υπομένει στη διάρκεια της ζωής του;
Η κύρια ιδέα της τραγωδίας είναι να βρεις το νόημα της ύπαρξης. Ο Σαίξπηρ δείχνει έναν άνθρωπο που είναι μορφωμένος, αιώνια αναζητητής, που κατέχει μια βαθιά αίσθηση ενσυναίσθησης για οτιδήποτε τον περιβάλλει. Όμως η ζωή τον αναγκάζει να αντιμετωπίσει το αληθινό κακό με διάφορες μορφές. Ο Άμλετ το αντιλαμβάνεται, προσπαθεί να καταλάβει πώς ακριβώς προέκυψε και γιατί. Είναι συγκλονισμένος από το γεγονός ότι ένα μέρος μπορεί να μετατραπεί σε κόλαση στη Γη τόσο γρήγορα. Και η πράξη της εκδίκησής του είναι να καταστρέψει το κακό που έχει εισχωρήσει στον κόσμο του.
Θεμελιώδης για την τραγωδία είναι η ιδέα ότι πίσω από όλες αυτές τις βασιλικές αναμετρήσεις υπάρχει μια μεγάλη καμπή σε ολόκληρο τον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Και στην πρώτη γραμμή αυτής της καμπής εμφανίζεται ο Άμλετ - ένας νέος τύπος ήρωα. Μαζί με τον θάνατο όλων των βασικών χαρακτήρων, το καθιερωμένο σύστημα κοσμοθεωρίας καταρρέει για αιώνες.
Ένας ήρωας με δυνατό πνεύμα και εξαιρετικό μυαλό, που αναζητά και αμφιβάλλει, ένα σκαλί πάνω από το ήθος ολόκληρης της κοινωνίας. Είναι σε θέση να κοιτάζει τον εαυτό του από έξω, είναι σε θέση να αναλύει τους γύρω του και να αναλύει τις σκέψεις και τις πράξεις του. Είναι όμως και προϊόν εκείνης της εποχής και αυτό τον δένει. Οι παραδόσεις και η κοινωνία του επιβάλλουν ένα συγκεκριμένο στερεότυπο συμπεριφοράς, το οποίο δεν μπορεί πλέον να αποδεχτεί. Με βάση την πλοκή για την εκδίκηση, όλη η τραγωδία της κατάστασης φαίνεται όταν ένας νεαρός άνδρας βλέπει το κακό όχι μόνο σε μια βασική πράξη, αλλά σε ολόκληρη την κοινωνία στην οποία τέτοιες ενέργειες δικαιολογούνται. Αυτός ο νεαρός καλεί τον εαυτό του να ζήσει σύμφωνα με την ύψιστη ηθική, την ευθύνη για όλες τις πράξεις του. Η οικογενειακή τραγωδία τον κάνει να σκεφτεί περισσότερο τις ηθικές αξίες. Ένας τέτοιος σκεπτόμενος άνθρωπος δεν μπορεί παρά να εγείρει γενικά ανθρώπινα φιλοσοφικά ερωτήματα για τον εαυτό του. Ο περίφημος μονόλογος «Να είσαι ή να μην είσαι» είναι μόνο το αποκορύφωμα αυτού του συλλογισμού, που υφαίνεται σε όλους τους διαλόγους του με φίλους και εχθρούς, σε συζητήσεις με τυχαίους ανθρώπους. Αλλά η ατέλεια της κοινωνίας και του περιβάλλοντος εξακολουθεί να ωθεί σε παρορμητικές, συχνά αδικαιολόγητες ενέργειες, τις οποίες στη συνέχεια βιώνουν σκληρά και οδηγούν τελικά στο θάνατο. Άλλωστε, η ενοχή για τον θάνατο της Οφηλίας και το τυχαίο λάθος στο φόνο του Πολώνιου και η αδυναμία κατανόησης της θλίψης του Λαέρτη τον καταπιέζουν και τον αλυσοδένουν.
Στον «Άμλετ» συναντά κανείς όλα τα θεμελιώδη ερωτήματα της ανθρώπινης ύπαρξης. Μια ιστορία εκδίκησης αποτελεί τη βάση για να αναπτυχθεί ένα πολυσύνθετο έργο, που άλλαξε την πορεία της ανθρώπινης σκέψης και επηρέασε όσο σχεδόν κανένα άλλο, ένα ευρύτατο φάσμα στοχαστών, επιστημόνων και δημιουργών από την εποχή που γράφτηκε μέχρι σήμερα. Ποια είναι τα όρια ανάμεσα στο «είναι» και το «φαίνεσθαι»; Πώς εκφράζεται η λειτουργία του πένθους; Γιατί δρω ή δεν δρω; Η τέχνη του Θεάτρου πώς αποκαλύπτει την πυρηνική μας αλήθεια; Ποιος φόβος κινεί την ύπαρξή μας;
Από το σημείωμα της Κατερίνας Ευαγγελάτου
