Από τον Ρομαντισμό έως τη Γενιά του ᾽27
Ο 19ος αιώνας υπήρξε ένας από τους πιο ταραγμένους αιώνες στην ιστορία της Ισπανίας, με επίδραση ασφαλώς και στα λογοτεχνικά ρεύματα της εποχής. Στην αρχή του 19ου αιώνα ο Γάλλος αυτοκράτορας Ναπολέων Βοναπάρτης εισέβαλε στην Ισπανία με τον στρατό του. Οι Ισπανοί αντιστάθηκαν με αποτέλεσμα να ξεσπάσει πόλεμος, γνωστός ως «πόλεμος της Ανεξαρτησίας (1808–1814)» και ο γαλλικός στρατός να αναγκαστεί να υποχωρήσει.
Η απολυταρχία του Fernando VII προκάλεσε την εξορία πολλών προοδευτικών νέων, όπως των Duque De Rivas, José de Espronceda και πολλών άλλων, οι οποίοι με την άνοδο της Isabel II, επιστρέφουν στην Ισπανία μυημένοι στον ευρωπαϊκό ρομαντισμό.
Ο Ρομαντισμός θέλοντας να προσεγγίσει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά ενός λαού, στράφηκε προς τις παραδόσεις, τον τρόπο ζωής και τα έθιμα που έτειναν να χαθούν. Ο Ρομαντισμός έστρεψε το βλέμμα στο Μεσαίωνα, στον ανατολίτικο κόσμο (όπου ιδιαίτερα στην Ισπανία ο μουσουλμανικός πολιτισμός έπαιξε σημαντικό ρόλο στη μετέπειτα πολιτιστική εξέλιξη της χώρας, αφού για επτά αιώνες σχεδόν οι Άραβες έζησαν στον γεωγραφικό χώρο της σημερινής Ισπανίας) και στη λαογραφία. Η λογοτεχνία παίρνει χαρακτήρα ηθογραφικό και συνδέεται στενά με άλλες μορφές τέχνης, όπως τη μουσική με έντονο παραδοσιακό χρώμα και τη ζωγραφική.
Τα κύρια χαρακτηριστικά του Ισπανικού ρομαντισμού είναι η αντιπαράθεση του συναισθηματισμού και του παραλόγου μπροστά στον ορθολογισμό: μια οπτική του έρωτα παθιασμένη, τυφλή, καταστροφική, ορμητική˙ μια επανεκτίμηση της φύσης ντυμένη με μια μυστηριώδη πνοή˙ το νυχτερινό, ο κόσμος των πεθαμένων αποτελεί ποιητική έμπνευση, η σύγκρουση του ατόμου με την κοινωνία, η απόρριψη των θεσμών και γενικά η απογύμνωση του κοινωνικού κατεστημένου˙ η προοδευτική πολιτική δέσμευση και η επαναφορά της τοπικής και εθνικής ιστορίας, έχοντας πια ένα όραμα θετικό προς το μεσαιωνικό παρελθόν.
Στην ποίηση βλέπουμε μια έντονη ανανέωση της μετρικής και των θεμάτων της. Αναμφισβήτητα ο κύριος εκπρόσωπος της ρομαντικής ποίησης είναι ο José de Espronceda (1808-1842) με το έργο “El estudiante de Salamanca”.
Ο ρομαντισμός έφθασε καθυστερημένα στην Ισπανία και για τον λόγο αυτό έπαψε να επηρεάζει την επίσημη Ισπανική ποίηση. Θα υπήρχε, όμως, μια τελευταία ένδοξη γενιά ποιητών μέσα στον Ισπανικό ρομαντισμό, που λόγω των ουσιωδών διαφορών τους θα ονομαστούν Μεταρομαντικοί. Στην πραγματικότητα ένας από τους σημαντικότερους σταθμούς στην ιστορία της Ισπανικής ποίησης είναι η εποχή των μεταρομαντικών ποιητών: ο Gustavo Adolfo Bécquer (1836-1870) και η Rosalía de Castro (1837-1885). Η επίδραση στην ισπανική λογοτεχνία του G. A. Bécquer θα είναι μεγάλη τόσο για την ποιητική του συλλογή Rimas όσο και για την περίφημη πρόζα του Leyendas, ενώ στο ίδιο ανανεωτικό πνεύμα η ποίηση της Rosalía de Castro θα συνδυάσει την απλή φυσική έκφραση με έναν δυνατό συμβολικό χαρακτήρα. Άλλοι σημαντικοί ποιητές της μεταρομαντικής περιόδου είναι ο Ramón de Campoamor (1817-1901) με τον ειρωνικό σκεπτικισμό του και ο Gaspar Nuñez de Arce (1834-1903).
Μοντερνισμός και η Γενιά του ᾽98
Στην Ευρώπη ο 20ός αιώνας ανατέλλει μέσα από τις αλλαγές που έφερε η βιομηχανική επανάσταση στα τέλη του 19ου αιώνα. Οι καινούριοι τρόποι παραγωγής έφεραν ως αποτέλεσμα την προλεταριοποίηση μεγάλου μέρους του πληθυσμού και μια αύξηση των κοινωνικών ανισοτήτων. Αυτό το γεγονός προκάλεσε τη δημιουργία διάφορων κοινωνικών κινημάτων, όπως ο αναρχισμός, ο σοσιαλισμός και ο κομμουνισμός, με κορύφωση, ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα του 20ού αιώνα, τη Ρώσικη επανάσταση τον Οκτώβριο του 1917.
Στο τέλος του 19ου αιώνα η Ισπανία περνάει μία περίοδο ανακατάταξης και κριτικής. Ανάμεσα στους διανοούμενους της εποχής αρχίζει μια διαμάχη πάνω στο ζήτημα: Η Ισπανία ως έθνος και οι αιτίες της παρακμής του. Η ονομαζόμενη «καταστροφή του ᾽98» αναφέρεται στην απώλεια της Κούβας, του Πουέρτο-Ρίκο και των Φιλιππίνων, των τελευταίων αποικιών της Ισπανίας, με αποτέλεσμα να μεγαλώσει την αίσθηση της κρίσης, διατηρώντας την και στις αρχές του 20ού αιώνα.
Από το τέλος του 19ου αιώνα έως την αρχή του 20ού θα γίνουν γνωστοί σημαντικοί ποιητές του Μοντερνισμού και της Γενιάς του ᾽98. Για ορισμένους, όπως ο Pedro Salinas και ο Guillermo Díaz Plaja, ο Μοντερνισμός και η Γενιά του ᾽98 είναι δυο ρεύματα καθαρά διαφοροποιημένα˙ για άλλους, όπως ο Juan Ramón Jiménez και ο Ricardo Gullón, ο Μοντερνισμός και η Γενιά του ᾽98 είναι το ίδιο και αντιπροσωπεύουν την αποτύπωση της κρίσης στην Ισπανία στο τέλος του 19ου αιώνα.
Ο Μοντερνισμός και η Γενιά του ᾽98 έχουν περισσότερα κοινά παρά διαφορές. Οι μοντερνιστές ποιητές και οι ποιητές του ᾽98 ανήκουν στην ίδια γενιά, στο ίδιο ιστορικό πλαίσιο και λαμβάνουν μέρος στο ίδιο φαινόμενο: τον Μοντερνισμό, που καλλιτεχνικό κίνημα φέρνει μια νέα πνοή στην αισθητική. Στην καρδιά αυτού του φαινομένου, ξεπροβάλλει η Γενιά του ᾽98 που όμως χωρίς να αντιτίθεται με αυτόν, έχει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά.
Έτσι, ενώ οι πρόδρομοι του Μοντερνισμού είναι ποιητές, αυτοί της Γενιάς του ᾽98 είναι ιδεολόγοι. Ενώ τους μοντερνιστές τους κεντρίζει η αναζήτηση της ομορφιάς, η Γενιά του ᾽98 αναζητά την αλήθεια˙ ενώ οι πρώτοι αυτοαποκαλούνται κοσμοπολίτες, οι δεύτεροι αισθάνονται βαθιά Ισπανοί˙ τέλος, αν η ποίηση στον Μοντερνισμό είναι ποίηση των αισθήσεων, της Γενιάς του ᾽98 είναι ποίηση των ιδεών.
Θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο Μοντερνισμός γεννήθηκε στη Λατινική Αμερική γύρω στο 1875, χάρη στο έργο των ποιητών José Martí και Manuel Gutiérrez Nájera, αλλά θα είναι ο Rubén Darío (1867-1916) εκείνος, ο οποίος με την ποίησή του θα θέσει οριστικά τις βάσεις του Μοντερνισμού και θα επιδράσει σε όλες τις καλλιτεχνικές τάσεις.
Στην Ισπανία ο Μοντερνισμός θα κάνει τα πρώτα του βήματα, όταν θα φθάσει για πρώτη φορά ο Rubén Darío το 1892. Ο ισπανικός Μοντερνισμός αρχίζει να εδραιώνεται ανάμεσα στο 1892 και 1899, συμπίπτοντας με τα διάφορα ταξίδια του Rubén Darío στην Ισπανία και κορυφώνεται το 1900 μέσα από την ποίηση του Νομπελίστα Juan Ramón Jiménez (1881-1958). Στη διάδοση του Μοντερνισμού βοήθησε η έκδοση των λογοτεχνικών περιοδικών, όπως το Vida Nueva (1898)και το Helios (1902), στα οποία συμμετείχαν πολλοί νέοι ποιητές, μεταξύ των οποίων και οι Jacinto Benavente, Valle-Inclán, Juan Ramón Jiménez.
Μπορούμε να διαχωρίσουμε τα θέματα του μοντερνισμού στην ποίηση σε δυο βασικές κατηγορίες: πρώτον στην ποίηση των αισθήσεων, όπου οι ποιητές θα στρέψουν το βλέμμα τους στην εξωτερική εμφάνιση, αναζητώντας την τελειότητα στην μορφή και την ομορφιά και δεύτερον στον Συμβολισμό, στην ποίηση της προσωπικής ζωής, όπου οι ποιητές εκφράζουν τις προσωπικές τους ανησυχίες και τα προσωπικά τους συναισθήματα.
Ο Μοντερνισμός στην Ισπανία χρησιμοποιεί τον Συμβολισμό ως τον καλύτερο τρόπο για να εξηγήσει την Κρίση στο τέλος του 19ου αιώνα. Συνδυάζει θέματα, όπως την πνευματική κρίση, τη διαφυγή από την πραγματικότητα, την αναζήτηση στις ρίζες ως αποτέλεσμα της πνευματικής κρίσης.
Από τους κυριότερους εκπροσώπους της Γενιάς του ᾽98 είναι οι ποιητές: Antonio Machado (1875-1939), Miguel de Unamuno (1864-1936), Ramón María de Valle Inclán (1866-1936).
Προς το 1910 οι ποιητές της Γενιάς του ᾽98, πλέον στην ώριμη περίοδό τους, εγκαταλείπουν τις προσπάθειές τους να αλλάξουν την Ισπανία και επικεντρώνονται κυρίως στους προσωπικούς τους προβληματισμούς. Αυτή η περίοδος αποτελεί την πιο χαρακτηριστική της Γενιάς του ᾽98 και ορίζεται κυρίως με τρία βασικά χαρακτηριστικά: την επιρροή από τον Νίτσε, Σοπενχάουερ, Κίρκεγκωρ, την επιλογή των θεμάτων τους μέσα από τις θεολογικές και υπαρξιακές ανησυχίες τους και το συνεχές ενδιαφέρον τους για τα προβλήματα της Ισπανίας, μέσω όμως μιας υποκειμενικής ματιάς.
Η εξέλιξη των ποιητών αυτής της γενιάς, από την κοινωνική και πολιτική δέσμευση της νεανικής τους ηλικίας μετατρέπεται στα χρόνια της ωρίμανσής τους σε διαφυγή με μέσο την ποίηση και παρ΄ότι το ύφος είναι ιδιαίτερο στον καθένα, η αισθητική της Γενιάς του ᾽98 μπορεί να χαρακτηριστεί για την υποκειμενικότητά της, την έμφαση στο περιεχόμενο και τον γλωσσικό νεωτερισμό, γλώσσα απλή και άμεση, με λεξιλόγιο κοινό ή διαλεκτικό.
Η Γενιά του ᾽ 27
Η δεκαετία του ᾽20 τόσο στην Ισπανία όσο και στην Ευρώπη ήταν περίοδος ευημερίας και ανάπτυξης. Με την κρίση του ᾽29 όμως τη δεκαετία του ᾽30 θα έρθει ύφεση και καταστολή. Η Γενιά του 1927 ξεπροβάλλει μέσα από την περίοδο μεταξύ των πολέμων 1918-1939. Την περίοδο αυτή συμβαίνουν σημαντικά ιστορικά γεγονότα˙ τα πρώτα από αυτά είναι το Trienio Bolchevique (η Τριετία των Μποσελβίκων) και οι αγροτικές επαναστάσεις του 1917, παροτρυνόμενες ίσως από τις Ρώσικες επαναστάσεις.
Τη δεκαετία του ᾽20 ακολουθεί μια αισιόδοξη περίοδος και οι κοινωνικές, ιστορικές και πολιτικές αλλαγές φαίνονται να μην επηρεάζουν τον λογοτεχνικό χώρο. Αυτό αντικατοπτρίζεται στην αισθητική των πρώτων ποιημάτων της Γενιάς του ᾽27, τα οποία είναι ανέμελα, απομακρυσμένα από οποιαδήποτε πραγματικότητα και επηρεασμένα από την Αβάν-γκαρντ της εποχής.
Θα είναι στο τέλος της δεκαετίας του ᾽20 όταν οι συγγραφείς και ποιητές της Γενιάς του ᾽27 θα αρχίσουν να επηρεάζονται και να εκφράζουν τις επαναστατικές τους ιδέες στα λογοτεχνικά και ποιητικά τους έργα, ενώ στην Ευρώπη αυτήν την περίοδο, επικρατεί θερμή αναμέτρηση ανάμεσα στον κομμουνισμό και στον φασισμό, παρατηρείται πλέον η καπιταλιστική κρίση και ξεκινάει η οικονομική ύφεση του ᾽29 από το χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης.
Αλλά θα είναι η άνοδος του Χίτλερ στη Γερμανία και η αύξηση του φασισμού στην Ευρώπη, γεγονότα τα οποία θα αποτελέσουν τον καθοριστικό παράγοντα για τη δημιουργία λαϊκών κινημάτων. Έτσι κάτω από αυτές τις συνθήκες δημιουργείται η ομάδα “Σύλλογος Επαναστατικών Συγγραφέων και Καλλιτεχνών” (Asociación de Escritores y Artistas Revolucionarios), στην οποία συμμετέχουν πολλοί ποιητές από την Γενιά του ᾽27.
Το 1936 το Λαϊκό Μέτωπο(Frente Popular) κερδίζει τις εκλογές. Τον ίδιο χρόνο ο Φράνκο κάνει στρατιωτικό πραξικόπημα και ξεσπά ο Εμφύλιος πόλεμος, γεγονός που σημαδεύει οριστικά το έργο των ποιητών της Γενιάς του ᾽27 και παράλληλα προκαλεί τη διασκόρπισή τους ως ποιητική ομάδα. Η αισθητική των ποιητικών τους έργων διαφοροποιείται λόγω της αναγκαστικής εξορίας των περισσότερων ποιητών και ποιητριών προκαλώντας μεγάλη αλλαγή στη ζωή τους.
Σ᾽ αυτό, λοιπόν, το ιστορικό-πολιτικό-πολιτιστικό παρασκήνιο αναδύεται η περίφημη Γενιά του ᾽27 και παρόλο που υπήρχαν διαφορές μεταξύ τους, αποτέλεσαν μια ομοιόμορφη ποιητική ομάδα. Οι κύριοι εκπρόσωποι της Γενιάς του ᾽27 είναι: Pedro Salinas (1891-1951), Jorge Guillén (1893-1984), Gerardo Diego (1896-1987), Dámaso Alonso (1898-1990), Vicente Aleixandre (1898-1984), ,Federico García Lorca (1898-1936), Rafael Alberti (1902-1999), Emilio Prados (1899-1962), Manuel Altolaguirre (1905-1959), αλλά και οι ποιήτριες Concha Méndez (1898-1986), Ernestina de Champourcín (1905-1999), Josefina de la Torre (1907-2002) και Rosa Chacel (1898-1994).
Το μορφωτικό επίπεδο των ποιητών αυτής της γενιάς είναι ομοιόμορφο. Οι περισσότεροι είναι φοιτητές και φοιτήτριες και κάποιοι καθηγητές Πανεπιστημίου, όπως οι Pedro Salinas, Jorge Guillén, Dámaso Alonso, ενώ σχεδόν όλοι γνωρίζονται από την Φοιτητική Εστία της Μαδρίτης, όπου εκείνη την εποχή αποτελούσε σημαντικό κέντρο διακίνησης ιδεών και καλλιτεχνικών ρευμάτων.
Δεν υπήρξε, όμως, κάποιος συγκεκριμένος καθοδηγητής της Γενιάς του ᾽27, αν και κάποιοι αναφέρονται στον Jiménez, ο οποίος, όμως, παρ᾽όλη την σημαντική επιρροή στους ποιητές της γενιάς αυτής, δεν έχει καθαρά τον ρόλο του καθοδηγητή. Οι ποιητές της Γενιάς του ᾽27 δεν εναντιώνονται στην κλασική ισπανική ποίηση, αντίθετα την εκτιμούν και τη σέβονται. Για όλους τους ποιητές της γενιάς αυτής η ποίηση είναι κάτι το πολύ σοβαρό που πρέπει να το δουλεύεις πολύ καλά, ψάχνοντας πάντα την τέλεια σύνθεση και το τέλειο περιεχόμενο.
Οι ποιητές της Γενιάς αυτής προτιμούν ευφυΐα, συναίσθημα και ευαισθησία, αντί για διανοητικότητα και συναισθηματισμό. Βρίσκονται ανάμεσα στο κλασικό και το νεωτεριστικό. Αισθάνονται κοντά στους Αβάν-γκαρντ αλλά και στους προηγούμενους ποιητές, όπως Juan Ramón Jiménez, Unamuno, τους αδελφούς Machado, θαυμάζουν τον Bécquer και είναι θερμοί ακόλουθοι των κλασικών Manrique, Garcilaso, San Juan, Fray Luis, Quevedo, Lope de Vega και ιδιαίτερα του Góngora.
Περίπου μέχρι το 1927, επηρεασμένοι από τον Jiménez οδηγούνται στην «Καθαρή ποίηση» (poesía pura). « Καθαρή ποίηση είναι όλο αυτό που μένει στο ποίημα, αφού έχει αφαιρεθεί οτιδήποτε δεν είναι ποίηση», όπως αναφέρει ο Jorge Guillén. Το ποίημα «εξαγνίζεται» από οτιδήποτε μη ουσιώδες, από οποιαδήποτε συγκίνηση που δεν είναι καθαρά καλλιτεχνική. Για τον λόγο αυτό χρησιμοποιείται πολύ η μεταφορά. Η ποίηση αυτού του είδους είναι αρκετά ερμητική και ψυχρή.
Από το 1927 και μέχρι τον εμφύλιο πόλεμο (1936) αρχίζουν να κουράζονται από τον καθαρό φορμαλισμό και αρχίζει μια νέα φάση ανθρωπισμού. Εμφανίζονται τα πρώτα σουρεαλιστικά έργα, αντλώντας θέματα πιο ανθρώπινα, όπως ο έρωτας, η επιθυμία για ολοκλήρωση, η απογοήτευση, οι κοινωνικές και υπαρξιακές ανησυχίες.
Πολύ σύντομα ξεκινάει ο εμφύλιος πόλεμος και πολλοί ποιητές ασχολούνται με την πολιτική. To 1936, στην αρχή του πολέμου, ο Λόρκα δολοφονείται από τους εθνικιστές και μετά το τέλος του πολέμου, οι υπόλοιποι ποιητές και ποιήτριες διασκορπίζονται, οι περισσότεροι στην εξορία. Η εξορία αποτελεί την τρίτη ποιητική τους περίοδο κατά την οποία εμφανίζεται το θέμα της «χαμένης πατρίδας» αλλά και μιας ποίησης με βαθιά ποτισμένο το ανθρώπινο στοιχείο, αντανακλώντας τις υπαρξιακές και τις κοινωνικές τους ανησυχίες. Στην Ισπανία μετά τον πόλεμο παραμένουν μόνο οι Dámaso Alonso, Vicente Aleixandre, Gerardo Diego και Josefina de la Torre. Το 1975 μετά το θάνατο του Φράνκο και το τέλος της δικτατορίας, κάποιοι ποιητές και ποιήτριες, που ακόμα βρίσκονται στη ζωή, θα μπορέσουν επιτέλους να επιστρέψουν στην Ισπανία.
Del Romanticismo a la Generación del 27
El siglo XIX fue uno de los más agitados de la historia de España y en consecuencia de su literatura. Al comenzar el siglo XIX, el emperador francés Napoleón Bonaparte invadió España con su ejército. Los españoles reaccionaron y España se convirtió en el scenario de la llamada “Guerra de la Independencia”, que terminó con la expulsión de los franceses.
El absolutismo de Fernando VII llevó al exilio a escritores como el Duque De Rivas, José de Espronceda y otros liberales. A su vuelta a España, con Isabel II, contagiados de la nueva corriente europea, traen a España el romanticismo.
El arte romántico, en su deseo de perseguir aquello más característico de un pueblo, buscó esos rasgos en sus tradiciones, formas de vida o costumbres que podían llegar a perderse. El arte romántico llegó a reivindicar la Edad Media, el mundo oriental (sobre todo en España, con una obsesión por el pasado musulmán tanto marcó la historia del país) y el folklore en sus diversas formas. La literatura se volvió costubrista y estrela música, con poderosos tintes nacionalistas y la pintura.
Las características generales del romanticismo español son el enfrentamiento entre lo emocional e irracional frente a lo racional: una visión del amor como pasional, ciego, destructive, furioso; una revalorización de la naturaleza con un aire misterioso; lo nocturne, el mundo de ultratumba como motives poéticos; el enfrentamiento del individuo contra la sociedad, el rechazo de las normas sociales y el desengaño general; el compromise político liberal y la reafirmación de la historia local y nacional con una nueva visión positiva de lo medieval.
La poesía apuesta por una profunda renovación en su métrica y en sus temas. Sin ninguna duda, su principal representante es José de Espronceda (1808-1842) con “El estudiante de Salamanca”.
El Romanticismo fue un movimiento que llegó tardiamente y que duró poco en España, así que pronto déjo de ser la tendencia official de la poesía española. Pero, aún quedaba una última generación gloriosa para el romanticismo español, aunque los cambios eran ya tan sustanciales que se les llamará puramente posrománticos. Algunos de los hitos de la literatura romántica Española, fueron, en realidad, posrománticos, como por ejemplo Gustavo Adolfo Bécquer (1836-1870) y Rosalía de Castro (1837-1885). La fama e influjo de Gustavo Adolfo Bécquer en España está extraordinaria tanto por medio de sus Rimas como gracias a la renovadora prosa de Leyendas. El mismo espíritu de renovación se da también en Rosalía de Castro combinando en su poesía, la expresión sencilla con un fuerte carácter simbólico. Otros importantes poetas posrománticos son Ramón de Campoamor (1817-1901) con su escepticismo ironic y Gaspar Nuñez de Arce (1834-1903).
El Modernismo y Generación del 98
El siglo XX nació bajo de la revolución industrial que se produjo en Europa a finales del siglo XIX. Los nuevos métodos de producción causaron la proletarización de gran parte de la población y un aumento de las desigualdades sociales. Esto impulsó el desarrollo de diversos movimientos sociales, naciendo así el anarquismo, el socialismo, y el comunismo. Estas ideologías llevaron al triunfo de la revolución de octubre en 1917.
En España, a finales del siglo XIX, fue un período de recapitulación y crítica tras uno de los siglos más trémulos de la historia. Entre los intelectuales de fin de siglo se abrió un debate sobre España como nación y las causas de lo que se concebía como una etapa de decadencia. El llamado “desastre del 98” supuso la pérdida de Cuba, Puerto Rico y Filipinas, las últimas colonias de Ultramar, cosa que acentuó la sencación de crisis con la que se entró en el siglo XX.
En el periodo que abarca los últimos años del siglo XIX y los primeros del XX se dan a conocer en España una serie de autores importantes adscritos tradicionalmente a dos movimientos: el Modernismo y la Generación del 98. Para algunos, como Pedro Salinas o Guillermo Díaz Plaja, Modernismo y Generación del 98 son dos grupos claramente diferenciados; para otros, como Juan Ramón Jiménez o Ricardo Gullón, Modernismo y 98 son una misma cosa y representan la forma hispánica de la crisis de fin de siglo.
Modernismo y Generación del 98 tienen más elementos en común que diferencias. Los autores modernistas y los del Grupo del 98 pertenecen a una misma generación histórica y forman parte de un mismo fenómeno: el Modernismo, que, como movimiento cultural, trae consigo un nuevo clima estético y en cuyo seno surge un grupo, el del 98, que, sin oponerse al anterior, presenta características propias.
Así, mientras los precursores del Modernismo son poetas, los del 98 son ideólogos; mientras a los modernistas los mueve la búsqueda de la belleza, a los del 98, la verdad; mientras aquellos se declaran cosmopolitas, estos se sienten profundamente españoles; por ultimo, si la literatura modernista es una literatura de los sentidos , la del 98 lo es de las ideas.
Cabe decir que el Modernismo nació en Hispanoamérica hacia 1875, gracias a la obra de poetas como José Martí o Manuel Gutiérrez Nájera, pero será Rubén Darío (1867-1916) quien conformará definitivamente las bases de este movimiento que afectará a todas las manifestaciones artísticas.
En España el Modernismo daba sus primeros pasos cuando Rubén Darío llegó por primera vez en 1892. El Modernismo español comenzó a consolidarse entre 1892 y 1899, coincidiendo con sendos viajes de Rubén a España; y en 1900 ya había triunfado de la mano de Juan Ramón Jiménez. A la difusión del Modernismo contribuyeron revistas literarias como Vida Nueva (1898) o Helios (1902), en las que participaban Jacinto Benavente, Valle-Inclán y Juan Ramón Jiménez.
Podemos clasificar los temas de la literatura modernista en dos grandes bloques, que responden a las influencias básicas de los movimientos: La literatura de los sentidos, donde algunos escritores pondrán sus ojos en la exterioridad sensible, buscando la perfección formal y la belleza; y del Simbolismo, “La literatura de la intimidad”, donde otros autores y otras obras apuntan hacia la expresión de la intimidad, de los sentimientos del autor.
El Modernismo usa el Simbolismo como la major manera de explicar la Crisis de Fin de Siglo, vinculado en mayor o menor medida temas como la crisis spiritual, la evasión, la búsqueda de las raíces como consecuencia de la crisis espiritual que está en la base del Modernismo.
Los principales representantes de la generación del 98 son los poetas: Antonio Machado (1875-1939), Miguel de Unamuno (1864-1936), Ramón María de Valle Inclán (1866-1936).
En la etapa de madurez, hacia el año 1910, los autores del 98 han abandonado sus intentos de cambiar España, centrándose en sus problemáticas individuales. Este período es el que tradicionalmente se ha considerado más característico de la Generación del 98 y viene definido por tres rasgos principales: su pensamiento enlaza con el de los irracionalismos de la segunda mitad de siglo XIX (Schopenhauer, Nietzsche y Kierkegaard); los temas más corrientes en sus obras girarán en torno a las preocupaciones religiosas y existenciales; y seguirán interesándose por España, sus problemas y su esencia, pero desde posturas muy subjetivas.
La evolución de los autores de esta generación va desde el compromiso social y politico de su juventud hasta la evasión por medio de la literatura a medida que van envejeciendo. Y aunque el estilo en lo que se refiere a los autores que estamos tratando es muy personal, técnicamente, la estética de la Generación del 98 podemos caracterizarla por su subjetivismo, por el predominio del contenido y por la renovación lingüística – lenguaje sencillo y directo y uso de vocabulario vurgar o dialectal.
La Generación del 27
Los años de los 20 fueron años de prosperidad en España y en el resto del continente europeo, pero tras el “crack del 29”, en la década de los 30, llegaron años de depresión y represión. La Generación del 27 surge en el periodo de entreguerras 1918-1939. En estos años sucedieron múltiples hechos históricos, de los cuales el primero de ellos no pareció afectar a los poetas, que aún no habían comenzado a publicar: el Trienio Bolchevique, en 1917 y las revoluciones de los compesinos, motivadas quizás por las revoluciones rusas.
Los años de los 20 fueron una época de oprimismo y parecía no influir el contexto histórico en el entorno literario; esto se refleja en la estética de sus obras, son despreocupadas, alejadas de toda realidad e influidas por las vanguardias.
Será al final de la década de los 20 cuando los autores de la Generación del 27 empiezan poco a poco a sentirse influenciados por el contexto que les toca vivir y a utilizar el ideal revolucionario en su literatura, a raíz de ciertos hechos que se dieron en el contexto europeo, tales como el enfrentamiento entre comunismo y fascismo, la crisis del sistema capitalista y finalmente y más lejano el crack de Nueva York en el 29.
Y será definitivamente durante el ascenso de Hitler al poder y el consecuente avance del fascismο en Europa, cuando surgen los frentes populares y paralelamente “la Asociación de Escritores y Artistas Revolucionarios”, de la cual formaron parte los escritores del 27.
En España, en el 1936, el Frente Popular gana las elecciones y el mismo año Franco da el golpe de Estado que desata la Guerra Civil Española, hecho que marcó para siempre la obra de los escritores del 27 y que provocó la dispersión de los mismos como Grupo literario. La estética de sus obras varió tras el obligado exilio al que tuvieron que someterse gran parte de los escritores que formaban esta Generación y que supuso para ellos un importante cambio en sus vidas.
En medio de este contexto histórico-político-cultural surge un grupo de autores que bien merece el nombre de Generación, aunque si existen variedades notorias entre los autores que lo forman, se muestra como un grupo compacto. Los principales autores que forman el denominado grupo son:Pedro Salinas (1891-1951), Jorge Guillén (1893-1984), Gerardo Diego (1896-1987), Dámaso Alonso (1898-1990), Vicente Aleixandre (1898-1984), ,Federico García Lorca (1898-1936), Rafael Alberti (1902-1999), Emilio Prados (1899-1962), Manuel Altolaguirre (1905-1959), y las poetas Concha Méndez (1898-1986), Ernestina de Champourcín (1905-1999), Josefina de la Torre (1907-2002) y Rosa Chacel (1898-1994).
La mayoría son universitarios, algunos llegan a ser profesores como Pedro Salinas, Jorge Guillén, Dámaso Alonso y casi todos pasaron por la Residencia de Estudiantes.
No hubo caudillo, aunque algunos hablan de Jiménez, pero no parece claro pese a su gran influencia. No se alzan contra nada, son muy respetuosos con la tradición literaria española. Para todos, la poesía es algo muy serio, con lo que hay que trabajar bien, buscando siempre la perfección formal y conceprual.
La Generación del 27 prefieren inteligencia, sentimiento y sensibilidad a intelectualismo, sentimentalismo y sensiblería. Es una Generación que se encuentra entre la tradición y la renovación. Se sienten próximos a las Vanguardias, también a la generación anterior: Juan Ramón Jiménez, Unamuno, Machado, admiran a Bécquer y sienten auténtico fervor por los clásicos: Manrique, Garcilaso, San Juan, Fray Luis, Quevedo, Lope de Vega y sobre todos, Góngora.
Hasta 1927 influenciados por Juan Ramón Jiménez se orientan hacia la “poesía pura”: “Poesía pura es todo lo que permanence en el poema después de haber eliminado de él todo lo que no es poesía” según Jorge Guillén. Se depura el poema de todo lo anecdótico, de toda emoción que no sea puramente artistica. Para ello usan mucho la metáfora. Esta poesía es bastante hermética y fría.
Desde 1927 hasta la Guerra civil, comienza a notarse cierto cansancio del puro formalismo. Se inicia un proceso de rehumanización y se dan las primeras obras surrealistas. Pasan a primer término nuevos temas más humanos: el amor, el deseo de plenitud, las frustraciones, las inquietudes sociales o existenciales.
Algunos poetas debido a sus inquietudes sociales se interesan por la política. En 1936, al principio de la Guerra, Lorca es asesinado por los nacionales y al final de la Guerra, el grupo se dispersa. Con la mayoría de ellos en el exilio, empieza la tercera etapa de la generación del 27, la cual se caracteriza por el surgimiento de la idea de la patria perdida y por ser una poesía de más hondo calado humano, que refleja la angustia existencial y preocupaciones éticas y sociales. Después de la Guerra en España se quedan solo Dámaso Alonso, Vicente Aleixandre, Gerardo Diego y Josefina de la Torre. En 1975, tras la muerte del dictador Francisco Franco, algunos de los poetas que todavía seguían con vida, deciden volver a España.
