Η συγκρότηση εθνικών κρατών στην Ευρώπη του 19ου αιώνα

 

  Η συγκρότηση εθνικών κρατών στην Ευρώπη 

του 19ου αιώνα19^ου αιώνα

 

Ο φιλελευθερισμός και ο εθνικισμός υπήρξαν οι κυρίαρχες ιδεολογίες του 19ου αιώνα και ο άξονας γύρω από τον οποίο κινήθηκαν οι λαοί για την εξασφάλιση της πολιτικής και της εθνικής τους ανεξαρτησίας. Οι Επαναστάσεις του 1848, παρά την αποτυχία τους, πυροδότησαν το εθνικό αίσθημα σε ολόκληρη την Ευρώπη και έδωσαν ισχυρή ώθηση στα εθνικά κινήματα και οράματα. Απαραίτητη προϋπόθεση για τη δημιουργία και τη διατήρηση ενός εθνικού κράτους ήταν η ανάπτυξη της εθνικής συνείδησης, η οποία αποτελούσε δεσμό συνοχής ανάμεσα στους πολίτες και δημιουργούσε αίσθημα ασφαλείας και αλληλεγγύης.  Έτσι, δημιουργήθηκαν νέα κράτη στην Ευρώπη είτε από την ένωση μικρότερων (Ιταλία, Γερμανία) είτε από την απόσχισή τους από μεγάλες αυτοκρατορίες (η Ελλάδα και τα άλλα βαλκανικά κράτη από την Οθωμανική Αυτοκρατορία και το Βέλγιο από τις Κάτω Χώρες).

 

                                        Η ιταλική ενοποίηση

 

Η Ιταλική Χερσόνησος μέχρι τα μέσα του 19^ου αιώνα ήταν κατακερματισμένη σε διάφορα κράτη. Το μοναδικό κράτος, στο οποίο βασίλευε Ιταλός μονάρχης, ήταν το βασίλειο του Πεδεμοντίου-Σαρδηνίας. Σε αυτό βασίστηκε, σε μεγάλο βαθμό, η προσπάθεια της ιταλικής ενοποίησης. Οι ρίζες του ιταλικού εθνικού κινήματος βρίσκονταν στις εξεγέρσεις της δεκαετίας του 1820. Γύρω από την εφημερίδα Il Risorgimento (Η Παλιγγενεσία) που είχε ιδρύσει ο Καμίλο Καβούρ στο Τουρίνο το 1847, είχε συγκεντρωθεί μία μικρή ομάδα φιλελεύθερης έμπνευσης. H ομάδα αυτή ανταποκρινόταν στις επιθυμίες της βιομηχανικής και εμπορικής τάξης του βορρά για μία ενωμένη Ιταλία με συνταγματική μοναρχία και φιλελεύθερη οικονομία. Επρόκειτο βεβαίως για μία ομάδα έντονα προσκολλημένη στο πρότυπο που αναδύθηκε μέσα από το Διαφωτισμό και τη Γαλλική Επανάσταση, από την οποία δημιουργήθηκε το κίνημα του Risorgimento. Κατά τη διάρκεια των εξεγέρσεων την περίοδο 1848-1849 απέτυχαν δύο πολιτικές προτάσεις – η δημοκρατική υπό τον Ματσίνι  και η συντηρητική υπό τον αβά Τζιομπέρτι-σχετικά με τη λύση του ιταλικού ζητήματος. Έτσι, δημιουργήθηκαν οι προϋποθέσεις για την επικράτηση της τρίτης λύσης, της λύσης Καβούρ, πρωθυπουργού του Πεδεμοντίου. Έτσι, το 1861 σχηματίστηκε το ενιαίο βασίλειο της Ιταλίας με πρωτεύουσα τη Φλωρεντία, το οποίο ως το 1870 είχε λάβει την εδαφική μορφή που έχει σήμερα η Ιταλία.

 

                                           Η γερμανική ενοποίηση

 

Την ίδια εποχή που η δημιουργία του βασιλείου της Ιταλίας ανέτρεψε το χάρτη της Ευρώπης, στις γερμανικές χώρες υπήρχαν πολύ σημαντικές αλλαγές. Η Γερμανία έως τον 19^ο αιώνα ήταν χωρισμένη σε πολλά κρατίδια. Η ιδέα της ενοποίησης της Γερμανίας άρχισε να ωριμάζει και να μετατρέπεται σε πολιτικό ζητούμενο για πολλά γερμανικά κράτη ως αντίδραση στη γαλλική κυριαρχία την εποχή του Ναπολέοντα. Σημαντικός σταθμός της πορείας προς τη γερμανική ενοποίηση ήταν η ίδρυση της Γερμανικής Τελωνειακής Ένωσης (1834).  Παρά το γεγονός ότι οι σοβαρές οικονομικές μεταβολές συνοδεύτηκαν από την ενδυνάμωση της αστικής τάξης, δεν ήταν αυτή η κοινωνική τάξη που τέθηκε επικεφαλής του κινήματος της ενοποίησης. Η ήττα της φιλελεύθερης αστικής τάξης στις αρχές του αιώνα άφησε τα περιθώρια δράσης στις συντηρητικές δυνάμεις, στις οποίες στηριζόταν η πρωσική δυναστεία. Έτσι, ο βασιλιάς της Πρωσίας Γουλιέλμος Α’ – ένας αυταρχικός στρατιώτης και φανατικός του μεγαλείου του κράτους – κάλεσε το 1862 στην καγκελαρία τον πρίγκιπα Ότο φον Βίσμαρκ, με τον οποίο είχε ταυτόσημες αντιλήψεις. Η λαϊκή συναίνεση δεν είχε θέση στα σχέδια ενοποίησης του Βίσμαρκ. Η γερμανική ενότητα ήταν βεβαίως πολύ σημαντική, αλλά πίστευε ότι αυτή θα έπρεπε να συντελεστεί «ούτε με ομιλίες ούτε με αποφάσεις της πλειοψηφίας, αλλά δια πυρός και σιδήρου». Η λαϊκή συναίνεση, η οποία ήταν απαραίτητη για την ενοποίηση της Ιταλίας, δεν είχε καμία θέση στην Γερμανία του Βίσμαρκ. Το εθνικό κίνημα που ένωσε τη Γερμανία στηρίχτηκε πάνω σε μίαν αντίληψη του έθνους, η οποία θεμελιώθηκε περισσότερο στη δύναμη παρά στη λαϊκή συναίνεση. Ο Βίσμαρκ, αφού κατόρθωσε να αποδυναμώσει τους φιλελεύθερους, που απαιτούσαν συνταγματικές αλλαγές, κατόρθωσε να επιτύχει την ενοποίηση της Γερμανίας συνδυάζοντας την πολιτική ισχύος και αυταρχισμού με την κινητοποίηση της κοινής γνώμης και την ενίσχυση του εθνικού φρονήματος. Μετά από αλλεπάλληλους πολέμους επετεύχθη η ένωση της Γερμανίας υπό την ηγεμονία της Πρωσίας. Ο εθνικός πόλεμος με τη Γαλλία – το κυριότερο εμπόδιο για την ολοκλήρωση της ένωσης- ενίσχυσε το εθνικό φρόνημα των Γερμανών και μετά την ήττα της Γαλλίας το 1870, τον Ιανουάριο του 1871 στο ανάκτορο των Βερσαλλιών, κοντά στο κατεχόμενο Παρίσι, ανακηρύχθηκε η «Γερμανική Αυτοκρατορία».