Ο Octavio Irineo Paz Lozano (1914-1998), γνωστός ως Octavio Paz θεωρείται από τους μεγαλύτερους συγγραφείς του 20ού αιώνα και από τους μεγαλύτερους ισπανόφωνους ποιητές όλων των εποχών.
Γεννημένος σε μία μικρή πόλη του Μεξικού, στις 31 Μαρτίου του 1914, στο αποκορύφωμα της Μεξικάνικης Επανάστασης μεγάλωσε με την φροντίδα του παππού του Ιρενέο Πας - βετεράνος στρατιώτης και μυθιστοριογράφος - και της μητέρας του Χοσεφίνας Λοσάνο, αφού ο πατέρας του μικρού Οκτάβιο, όντας δικηγόρος και σύμβουλος στο πλευρό του Εμίλιο Ζαπάτα - ηγέτης των ανταρτών αγροτών της επανάστασης - έλειπε για μεγάλα χρονικά διαστήματα από την οικογένεια.
Κατάφερε μέσα από τις δυσμενείς συνθήκες των παιδικών του χρόνων να μπει σε κολέγιο και να αποφοιτήσει από αυτό την στιγμή που όλη του η οικογένεια εξορίστηκε από το Μεξικό μετά την δολοφονία του Ζαπάτα. Ο Οκτάβιο καταλήγει στις Η.Π.Α. όπου για πρώτη φορά, κάτω από την επήρεια του παππού του, έρχεται σε επαφή με κλασσικά δημιουργήματα της ευρωπαϊκής και μεξικανικής λογοτεχνίας ενώ παράλληλα ακολουθεί και τα βήματα του πατέρα του στην νομική. Λίγο αργότερα, σε εφηβική ηλικία μόλις 19 ετών, εμφανίζονται οι πρώτες απόπειρες ποιημάτων του, πιο γνωστό το Καμπεγιέρα-Cabellera με έντονη επίδραση στην γραφή από τον Ν.Χ. Λώρενς. Μέχρι τα τέλη του 20ου αιώνα είχε ανακαλύψει τους μεγάλους συγγραφείς Χουάν Ραμόν Χιμένεθ και Αντόνιο Ματσάδο που έγιναν οι κρυφοί μέντορές του στα πρώτα του γραπτά. Επόμενο κατόρθωμα το Λούνα Σιλβέστρε-Luna Silvestre (Ασημένιο Φεγγάρι), μία συλλογή ποιημάτων που τράβηξε το ενδιαφέρον των διανοούμενων της εποχής, ο κύκλος του Οκτάβιο αρχίζει να μεγαλώνει και κάπως έτσι το 1932 με την οικονομική συνεισφορά φίλων ιδρύει την πρώτη φιλολογική επιθεώρηση, τη Μπαραντάλ.
Το 1935 επηρεασμένος από την άθλια κατάσταση των Μεξικανών χωρικών υπό την εξουσία των άπληστων γαιοκτημόνων, αφήνει πίσω του, σπίτι και οικογένεια, δουλειά και νομικές σπουδές και μετακομίζει στην επαρχία Γιουκατάν ώστε να εργαστεί στο σχολείο των παιδιών των εργατών. Οι πολιτικές του απόψεις δεν μένουν πια προσωπικές αλλά τάσσεται δημοσίως ενάντια στο φασισμό στο δεύτερο Διεθνές Κογκρέσο Συγγραφέων για την Προάσπιση του Πολιτισμού που έλαβε χώρα στην Ισπανία κατά τη διάρκεια του ισπανικού εμφυλίου πολέμου. Μέχρι το 1941, πίσω στο Μεξικό, εκδίδει και γράφει ο ίδιος άρθρα στο περιοδικό Taller, στο οποίο είναι και ιδιοκτήτης, ενώ το 1943 ξεκινά σπουδές στο Πανεπιστήμιο Μπέρκλει της Καλιφόρνιας.
Οι “συγγραφικές του ανησυχίες” περιθωριοποιούνται τα επόμενα χρόνια, παντρεμένος πια με την Ελένα Γκάρρο και έχοντας μία κόρη, μπαίνει στο Μεξικανικό Διπλωματικό Σώμα το 1945, τοποθετούμενος αρχικά για μικρό χρονικό διάστημα στη Νέα Υόρκη. Η ζωή του αρχίζει δραματικά να μοιάζει με αυτή του πατέρα του, μακριά από την οικογένειά του και από την αγαπημένη του πένα…
Καταλήγει από τις Η.Π.Α. στο Παρίσι, από εκεί στην Ινδία και στο Τόκυο και τέλος, το 1952, στην Γενεύη της Ελβετίας. Όλα αυτά τα χρόνια το μοναδικό του έργο ήταν ο Λαβύρινθος της Μοναξιάς - El Laberinto de la Soledad. Ένα μόνο αλλά κορυφαίο και λεπτομερέστατο δοκίμιο που περιγράφει την δύναμη της μοναξιάς κάτω από την μεξικανική χαμένη ταυτότητα στο επαναστατικό κλίμα των χρόνων.
Αμέσως μετά την “προσωπική εξορία” του στις χώρες της Ανατολής επιστρέφει επιτέλους στην γενέτειρά του, το Μεξικό και στην οικογένειά του, με γνώσεις, εμπειρίες, τεράστια αποθέματα και μνήμες που απορρέουν το μεγαλύτερο ερωτικότερο ποίημα όλων των εποχών στην λατινοαμερικάνικη λογοτεχνία, την Ηλιόπετρα-Piedra de Sol το 1957. Η ποιητική Ηλιόπετρα του Paz είναι συνεχές ποίημα που αποτελείται από 584 ενδεκασύλλαβους στίχους, όσες οι συνολικές ημέρες που διαρκεί ένας ολοκληρωμένος κύκλος της Αφροδίτης και ξεκινάει ο επόμενος. Ένα σύμβολο γύρω από την αντίληψη των Αζτέκων περί κυκλικότητας του χρόνου. Το ποίημα αρχίζει και τελειώνει με τους ίδιους στίχους, επιστρέφοντας ουσιαστικά στην αφετηρία του, κάνοντας τον κύκλο του, αρχίζοντας πάλι την αιώνια κίνησή του μέσα στο χρόνο.
Οι πολιτικές του πεποιθήσεις τον συνόδευαν πάντοτε και τον Οκτώβριο του 1968, διαμαρτυρόμενος για τη σφαγή από κυβερνητικές δυνάμεις των μαθητών-διαδηλωτών στο Μεξικό, παραιτείται από το διπλωματικό σώμα και ιδρύει το δεύτερο περιοδικό του, Πλουραλισμός–Plural (1970-1975) ενώ παράλληλα διδάσκει και στο Χάρβαρντ. Παρότι η Μεξικάνικη κυβέρνηση έκλεισε αμέσως την έκδοση του περιοδικού ο Οκτάβιο ίδρυσε καινούριο με το όνομα Στροφή–Vuelta με το οποίο και έφυγε από την ζωή όταν τον “χτύπησε” ο καρκίνος το 1998. Στα τελευταία χρόνια της ζωής του μέσα από τα άρθρα του εξέθεσε την παραβίαση των ανθρώπινων δικαιωμάτων στα κομμουνιστικά καθεστώτα, περιλαμβάνοντας σε αυτά και την Κούβα του Κάστρο. Δημιούργησε πολλούς φίλους και συμπαραστάτες αλλά και πολλούς εχθρούς. Έφυγε όμως από τον κόσμο αυτό αφήνοντας τρανταχτό το όνομά του όχι μόνο για τα ερωτικά του ποιήματα και την καλλιτεχνική του πένα αλλά και για τις προσπάθειές του για μία καλύτερη δημοκρατική αριστερά στα χρόνια εκείνα που το κομμουνιστικό δόγμα ήταν καχυποψία και έγκλημα, κερδίζοντας την πιο υψηλή διάκριση της οποίας μπορεί να τύχει ένας συγγραφέας.
Για το συνολικό έργο του, βραβεύθηκε με το βραβείο Λογοτεχνίας της Ιερουσαλήμ (1977) για το θέμα της προσωπικής ελευθερίας που ανέπτυξε στα έργα του. Το 1980 βραβεύτηκε με τον τίτλο του επίτιμου διδάκτορα από το Χάρβαρντ, το 1981 με το λογοτεχνικό βραβείο Miguel de Cervantes και το 1982 κέρδισε το Διεθνές Βραβείο λογοτεχνίας Neustadt (1982), ενώ το 1990 τιμήθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Υπήρξε πολύ παραγωγικός συγγραφέας και η δουλειά του εκτείνεται σε πολλές γενιές, ενώ τα έργα του περιλαμβάνουν ποιητικά θέματα, δοκίμια και μεταφράσεις.
Ο Πας υπήρξε πολυγραφότατος και πολλά έργα του έχουν μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες από διάσημους λογοτέχνες. Η πρώιμη ποίησή του επηρεάστηκε από τον μαρξισμό, τον υπερρεαλισμό και τον υπαρξισμό καθώς και από θρησκείες, όπως ο βουδισμός και ο ινδουισμός. Το ποίημά του Ηλιόπετρα (Piedra de sol), γραμμένο το 1957, επαινέθηκε ως ένα «υπέροχο» παράδειγμα της υπερρεαλιστικής ποίησης στην ομιλία απονομής του Νόμπελ Λογοτεχνίας στον Πας. Το συγκεκριμένο ποίημα θεωρείται το «ωραιότερο ερωτικό ποίημα της λατινοαμερικάνικης λογοτεχνίας» κατά τον Julio Cortazar, ένα έργο που "η ιστορική σημασία του για την ισπανική γλώσσα είναι συγκρίσιμη με εκείνη της Έρημης Χώρας (The Waste Land) του Έλιοτ για την αγγλική" κατά τον Pere Gimferrer. Η ύστερη ποίησή του ασχολήθηκε με τον έρωτα και τον ερωτισμό, τη φύση του χρόνου και τον βουδισμό. Έγραψε επίσης ποίηση για τη σύγχρονη τέχνη, το άλλο πάθος του, αφιερώνοντας ποιήματα στα έργα των γνωστών ζωγράφων.
