Ο ΜΕΓΑΛΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ
(1914-1918)
Πώς αντιμετώπισαν τον πόλεμο οι Ευρωπαίοι;
Όταν το 1914 ξέσπασε ο πόλεμος εκατομμύρια Ευρωπαίων ξεχύθηκαν στους δρόμους ζητωκραυγάζοντας και διατρανώνοντας τη βούλησή τους για την προάσπιση των «εθνικών δικαίων» τους. Οι περισσότεροι λαοί και ηγεσίες, πίστευαν ότι η λήξη του πολέμου θα ήταν σύντομη. Είχαν την ψευδαίσθηση ότι ο πόλεμος δεν θα άλλαζε τις συνθήκες ζωής στην Ευρώπη και λίγοι φαντάζονταν τα τρομακτικά δεινά που θα επέφερε. Τους πρώτους μήνες του πολέμου και σίγουρα μέχρι την άνοιξη του 1915 κυριαρχούσε ένα αίσθημα εθνικής ανάτασης και ομοψυχίας, ένα πνεύμα συναίνεσης.
Η αφορμή του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου
Η αφορμή για την έναρξη του πολέμου συνδέεται με την αντιπαράθεση Αυστρο-ουγγαρίας και Σερβίας στα Βαλκάνια, αντιπαράθεση που κλιμακώθηκε μετά την προσάρτηση της Βοσνίας - Ερζεγοβίνης στην Αυστροουγγαρία το 1908 και τη συγκρότηση ανεξάρτητου αλβανικού κράτους το 1912. Η δολοφονία του αρχιδούκα της Αυστρίας Φραγκίσκου Φερδινάνδου και της συζύγου του από Σέρβους εθνικιστές, κατά τη διάρκεια της επίσημης επίσκεψής τους στο Σαράγεβο στις 28 Ιουνίου 1914, προκάλεσε αλυσιδωτές αντιδράσεις.
Οι κηρύξεις του πολέμου
Στις αρχές του Αυγούστου η Αυστροουγγαρία και η Γερμανία βρέθηκαν σε εμπόλεμη κατάσταση με τη Ρωσία, τη Γαλλία και τη Μεγάλη Βρετανία.
Η Αυστρία κήρυξε τον πόλεμο κατά της Σερβίας στις 24 Ιουλίου 1914. Η κήρυξη επιστράτευσης στη Ρωσία προκάλεσε την άμεση αντίδραση της Γερμανίας, η οποία την 1η Αυγούστου κήρυξε τον πόλεμο στη Ρωσία και στις 3 Αυγούστου στη σύμμαχό της Γαλλία.
Η παραβίαση της ουδετερότητας του Βελγίου από τη Γερμανία, για να επιτεθεί στη Γαλλία, ανάγκασε τη Βρετανία να κηρύξει τον πόλεμο κατά της Γερμανίας στις 4 Αυγούστου.
Η Ιταλία παρέμεινε ουδέτερη στην αρχή του πολέμου, παρ' όλο που τυπικά ήταν σύμμαχη χώρα της Γερμανίας και της Αυστροουγγαρίας στο πλαίσιο της Τριπλής Συμμαχίας του 1882. Άλλωστε οι συμπαγείς ιταλικοί πληθυσμοί που ζούσαν στα εδάφη της Αυστροουγγαρίας αποτελούσαν σημείο τριβής μεταξύ της Ιταλίας και της Αυστροουγγαρίας.
Οι Μαυροβούνιοι, μπήκαν στον πόλεμο στο πλευρό των Σέρβων στις 7 Αυγούστου. Οι Ιάπωνες, σύμμαχοι της Βρετανίας, κήρυξαν τον πόλεμο στη Γερμανία στις 21 Αυγούστου, εποφθαλμιώντας τις γερμανικές αποικίες του Ειρηνικού και τις γερμανικές κτήσεις στην Κίνα.
Η Ισπανία, η Ολλανδία, η Ελβετία και οι σκανδιναβικές χώρες κατόρθωσαν να μείνουν ουδέτερες και μάλιστα να ωφεληθούν από τη διεξαγωγή του πολέμου.
Αποτελέσματα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου
Όμως, η παράταση του πολέμου δημιούργησε τρομακτικά οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα, προπάντων στη Γερμανία και στην Αυστροουγγαρία, λόγω του ναυτικού αποκλεισμού τους από τον γαλλο-βρετανικό στόλο, καθώς και στη Ρωσία. Έτσι τη διετία 1917-1918 σ' αυτές τις χώρες εκδηλώθηκε μια σειρά από επαναστάσεις, οι οποίες οδήγησαν στην κατάρρευση τρεις ιστορικές δυναστείες: των Ρομανώφ στη Ρωσία, των Αψβούργων στην Αυστρία και των Χοεντσόλερν στη Γερμανία. Αυτός ο «Μεγάλος Πόλεμος» επηρέασε την εξέλιξη στην Ευρώπη του 20ου αιώνα. Ακόμα ο πόλεμος επέδρασε καταλυτικά στην πορεία τον κόσμου κατά τον 20ό αιώνα, καθώς κλόνισε την παγκόσμια ηγεμονία των δυτικο-ευρωπαϊκών δυνάμεων και ανέδειξε νέες παγκόσμιες δυνάμεις, οι οποίες κυριάρχησαν στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, όπως τις ΗΠΑ και τη Σοβιετική Ένωση.
Ποιος είναι ο χαρακτήρας του πολέμου;
Ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος δεν ήταν ο πρώτος που είχε διεξαχθεί σε παγκόσμιο επίπεδο (είχαν προηγηθεί ο Επταετής και οι ναπολεόντειοι πόλεμοι), κατά βάση ήταν ένας ευρωπαϊκός πόλεμος με παγκόσμιο χαρακτήρα. Όλοι οι λαοί πολέμησαν στο πλευρό της Ευρώπης και ο πόλεμος στη θάλασσα δεν περιορίστηκε στις θάλασσες της Ευρώπης.
Τα μέτωπα του πολέμου
Διαμορφώθηκαν τρία πολεμικά μέτωπα:
α) το δυτικό, στο οποίο αντιπαρατάχθηκαν τα γερμανικά στρατεύματα εναντίον των γαλλικών και βρετανικών δυνάμεων. Στα τέλη Νοεμβρίου, ύστερα από σφοδρές μάχες για την κατάκτηση του Βελγίου, το δυτικό μέτωπο σταθεροποιήθηκε σε μια γραμμή που ξεκινούσε δυτικά από τη Βόρεια Θάλασσα και έφθανε ανατολικά μέχρι τα ελβετικά σύνορα. Η στασιμότητα του μετώπου για τρία και πλέον χρόνια οδήγησε σε έναν απίστευτα ψυχοφθόρο και καταστροφικό πόλεμο θέσεων και χαρακωμάτων, σε μια κόλαση κρύου, λάσπης, φωτιάς και θανάτου.
β) το ανατολικό, διέτρεχε την Πολωνία. Έχοντας υποστεί μια σειρά από ταπεινωτικές ήττες από τους Γερμανούς, ο ρωσικός στρατός, κακοποιημένος, κακοντυμένος και με ανύπαρκτο ηθικό, όπως μαρτυρούν τα εξαιρετικά ποσοστά λιποταξίας, ήδη από τα τέλη του 1916, βρισκόταν στα όρια της διάλυσης.
γ) το νότιο στο οποίο οι Σέρβοι πρόβαλαν αντίσταση απέναντι στις υπέρτερες αυστριακές δυνάμεις μέχρι το φθινόπωρο του 1915, όταν οι Αυστριακοί κατέλαβαν το Βελιγράδι και με τη βοήθεια της Βουλγαρίας που επιτέθηκε και αυτή στη Σερβία, ανάγκασαν τα υπολείμματα του σερβικού στρατού να υποχωρήσουν μέσα από τα βουνά της Αλβανίας και να καταφύγουν στην ακτή, από όπου και μεταφέρθηκαν με συμμαχικά πλοία στην Κέρκυρα και από εκεί το 1916 στη Μακεδονία, όπου οι Γάλλοι είχαν ανοίξει νέο μέτωπο, με κέντρο τη Θεσσαλονίκη και την υποστήριξη της επαναστατικής κυβέρνησης του Βενιζέλου σε μια διχασμένη Ελλάδα. Στο μεταξύ οι αυστριακές δυνάμεις κατέλαβαν το Μαυροβούνιο και την Αλβανία.
Ποια διπλωματική εξέλιξη επηρέασε την έκβαση του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου;
Η σημαντικότερη διπλωματική εξέλιξη που άλλαξε τον συσχετισμό των δυνάμεων το 1918 ήταν η κήρυξη του πολέμου από τις ΗΠΑ στη Γερμανία στις 6 Απριλίου 1917. Αφορμή για την αμερικανική εμπλοκή ήταν ο πόλεμος με υποβρύχια που εξαπέλυσαν οι Γερμανοί το 1915 για να αντιδράσουν στον ναυτικό αποκλεισμό εναντίον τους, πλήττοντας τα εμπορικά πλοία. Πολλοί ήταν οι βιομήχανοι, οι έμποροι και οι μεγάλοι γαιοκτήμονες στην Αμερική που πλούτισαν κατά τα πρώτα δυο χρόνια του πολέμου και δεν ανέχονταν να μένουν τα προϊόντα τους απούλητα ή να καταστρέφονται λόγω της δράσης των γερμανικών υποβρυχίων.
Η πτώση του τσαρικού καθεστώτος στη Ρωσία τον Φεβρουάριο του 1917 διευκόλυνε την επιλογή του Αμερικανού προέδρου Γουίλσον να στηρίξει τις φιλελεύθερες δημοκρατίες της Ευρώπης, οι οποίες ήταν ιδεολογικά συγγενείς προς τις ΗΠΑ. Το γεγονός που ανησύχησε την αμερικανική κυβέρνηση και επέσπευσε την έμπρακτη εμπλοκή της στην Ευρώπη ήταν η αποχώρηση της Ρωσίας από τον πόλεμο με βάση τη συνθήκη του Μπρεστ-Λιτόφσκ και ο διαγραφόμενος κίνδυνος επικράτησης της Γερμανίας σε ολόκληρη την ηπειρωτική Ευρώπη.
Ποιες αλλαγές συνέβησαν στις Κεντρικές Δυνάμεις;
Στη Γερμανία και στην Αυστροουγγαρία σημειώθηκαν σοσιαλιστικές εξεγέρσεις με συνέπεια την παραίτηση του αυτοκράτορα της Γερμανίας και την ανακήρυξη της γερμανικής δημοκρατίας. Λίγες μέρες αργότερα ανακηρυσσόταν η αυστριακή δημοκρατία στη Βιέννη και η ουγγρική στη Βουδαπέστη. Στην Πράγα ανακηρύχθηκε η τσεχική δημοκρατία, ενώ στο Ζάγκρεμπ της Κροατίας συνήλθε το «γιουγκοσλαβικό» συμβούλιο.
Η πολυεθνική Αυτοκρατορία των Αψβούργων ανήκε στο παρελθόν.
Ποια προβλήματα αντιμετώπιζαν οι εμπόλεμες δυνάμεις;
Πολύ σύντομα οικονομική κρίση, στερήσεις, ψυχική φθορά και οι ανθρώπινες απώλειες χαρακτηρίζουν τις ευρωπαϊκές δυνάμεις. Στις αρχές του 1917 όλες οι κυβερνήσεις των εμπολέμων κρατών αντιμετώπιζαν σοβαρά εσωτερικά προβλήματα:
α) Η εξάντληση αποθεμάτων και προμηθειών, η μαύρη αγορά και η κερδοσκοπία έκαναν τη ζωή των ανθρώπων δύσκολη. Με πρωτοβουλία των πιο μαχητικών στελεχών του συνδικαλιστικού και σοσιαλιστικού κινήματος, άρχισαν να οργανώνονται απεργίες και διαδηλώσεις και γενικά ενισχύθηκε το φιλειρηνικό κίνημα.
β) Η ανάγκη για στιβαρές ηγεσίες πρόβαλε επιτακτική για την απρόσκοπτη συνέχιση του πολέμου. Η πειθαρχία είχε αρχίσει να κλονίζεται ακόμα και ανάμεσα στους στρατιώτες στο μέτωπο. Το φθινόπωρο του 1917 σημειώθηκαν στάσεις σε ορισμένες μονάδες του γαλλικού στρατού.
Μέτρα των κυβερνήσεων των εμπολέμων κρατών για την αντιμετώπιση των προβλημάτων
Οι ηγεσίες των εμπολέμων κρατών:
α) Ανέστειλαν τις πολιτικές ελευθερίες,
β) οι σοσιαλιστές ηγέτες, λιποτάκτες και στασιαστές φυλακίστηκαν ή εκτελέστηκαν,
γ) ειρηνόφιλοι συκοφαντήθηκαν,
δ) οι κοινοβουλευτικοί θεσμοί αποδυναμώθηκαν,
ε) η εξουσία του στρατού ενισχύθηκε και επεκτάθηκε ακόμα περισσότερο.
Ποια ήταν τα προβλήματα που αντιμετώπιζαν οι Κεντρικές Δυνάμεις;
Τα εσωτερικά προβλήματα των Κεντρικών Αυτοκρατοριών ήταν αρκετά:
α) Οι ελλείψεις προμηθειών και η εισαγωγή δελτίου τροφίμων αύξησαν τις αντιδράσεις κατά του πολέμου στη Γερμανία.
β)Τον Απρίλιο του 1917 δημιουργήθηκε το Ανεξάρτητο Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα, το οποίο εξέφραζε πιο προωθημένες θέσεις για την ειρήνη. Τον Ιούλιο του ίδιου χρόνου διατυπώθηκαν συγκεκριμένες προτάσεις στη γερμανική Βουλή για ειρήνευση χωρίς όρους, οι οποίες όμως δεν εισακούστηκαν από τους πραγματικούς κυβερνήτες της Γερμανίας κατά τον πόλεμο, τους στρατηγούς Χίντενμπουργκ και Λούντεντορφ. Εκείνοι επέμειναν να αξιώνουν εκτεταμένες εδαφικές προσαρτήσεις σε βάρος του Βελγίου και της Γαλλίας στη Δύση, της Ρουμανίας και της Ρωσίας στην Ανατολή.
γ) Τον Νοέμβριο του 1916 πεθαίνει ο Φραγκίσκος Ιωσήφ, αυτοκράτορας της Αυστροουγγαρίας από το 1848 και σύμβολο συνοχής της πολυεθνικής αυτοκρατορίας των Αψβούργων και ακολουθεί μια περίοδος εθνικιστικών εντάσεων και τεράστιων οικονομικών, κοινωνικών και πολιτικών προβλημάτων.
δ) Σε σοβαρότερη κρίση βρέθηκε η Ρωσία. Σημειώνονται μαζικές απεργίες στην Αγία Πετρούπολη και αθρόες λιποταξίες από το μέτωπο. Στα τέλη Φεβρουαρίου 1917 συνήλθε η ρωσική Βουλή (Δούμα), η οποία όρισε μια προσωρινή κυβέρνηση και ανάγκασε τον τσάρο να εγκαταλείψει τον θρόνο. Από τις αρχές Μαρτίου η Ρωσία βρέθηκε σε μια ιδιότυπη επαναστατική κατάσταση, όπου συνυπήρχαν και συγκυβερνούσαν η Προσωρινή Κυβέρνηση που ελεγχόταν από τη Δούμα μαζί με τα Σοβιέτ (συμβούλια εργατών και στρατιωτών). Η κατάρρευση του τσαρικού καθεστώτος έσπειρε ενθουσιασμό στη φιλελεύθερη Ευρώπη και διευκόλυνε την είσοδο των ΗΠΑ στον πόλεμο. Όμως η κρίση που μάστιζε τη Ρωσία ήταν τόσο βαθιά που ούτε η Προσωρινή Κυβέρνηση ούτε η κυβέρνηση του Αλεξάντερ Κερένσκι μπόρεσαν να βγάλουν τη χώρα από το χάος και τον πόλεμο. Έτσι μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση επικράτησε κομμουνιστικό καθεστώς, το οποίο ζήτησε άμεση και άνευ όρων ειρήνη.
Ποια ήταν η σημασία του Συνεδρίου του Παρισιού και ποια η σχέση του με το Συνέδριο της Βιέννης;
Μετά το Συνέδριο της Βιέννης, το σημαντικότερο και πολυπληθέστερο συνέδριο ειρήνης έγινε στο Παρίσι τη διετία 1919-1920.
Διαφορές συνεδρίου Βιέννης και Παρισιού:
α) Στη Βιέννη η ηττημένη Γαλλία δεν είχε αποκλειστεί από τις διαπραγματεύσεις που οδήγησαν στη διαμόρφωση ενός νέου γεωπολιτικού καθεστώτος. Στο Παρίσι οι ηττημένοι, προπάντων οι Γερμανοί, δεν είχαν καμιά θέση δίπλα στους νικητές. Οι Γερμανοί διπλωμάτες αποκλείστηκαν από τις διαπραγματεύσεις, δε μετείχαν στην τελετή υπογραφής της Συνθήκης των Βερσαλλιών και αντιμετωπίστηκαν ως εγκληματίες πολέμου. Η ισχύς και η επιρροή της προπαγάνδας πριν και μετά τη λήξη του πολέμου ήταν τόσο μεγάλη, το μίσος για τον αντίπαλο τόσο βαθύ και η θέληση για εκδίκηση αδιαπραγμάτευτη ώστε το μόνο που μπορούσε να προκύψει από τις διασκέψεις ειρήνης ήταν συνθήκες με σκληρούς όρους, οι οποίες αποσκοπούσαν στην εξόντωση του ηττημένου. Η Γερμανία έπρεπε να πληρώσει ακριβό τίμημα.
β) Το γεωπολιτικό καθεστώς που δημιουργήθηκε στο συνέδριο της Βιέννης διατηρήθηκε για έναν ολόκληρο αιώνα, χωρίς μεγάλες και διαρκείς πολεμικές συγκρούσεις. Το δημιούργημα των Συνθηκών του Παρισιού ήταν μια κάθε άλλο παρά σταθερή Ευρώπη, καθώς μια εικοσαετία αργότερα θα άρχιζε το δράμα του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου, φονικότερου και καταστροφικότερου από τον πρώτο. Η σκληρή στάση των Βρετανών και προπάντων των Γάλλων στις διαπραγματεύσεις είχε αποτέλεσμα να υιοθετηθεί μόνο ένα μικρό μέρος του προγράμματος των (14) σημείων που είχε διατυπώσει το 1918 ο Αμερικανός πρόεδρος Γουίλσον ως βάση για μια δίκαιη και διαρκή ειρήνη στην Ευρώπη και τον κόσμο
Η πρόταση για αυτοδιάθεση των λαών υιοθετήθηκε ως ένα βαθμό: Ο γεωπολιτικός χάρτης της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης άλλαξε οριστικά με τη δημιουργία μιας σειράς νέων κρατών (Αυστρία, Τσεχοσλοβακία, Ουγγαρία, Πολωνία, Γιουγκοσλαβία, Φινλανδία, Εσθονία, Λιθουανία και Λετονία). Έτσι ολοκληρώθηκε η διαδικασία της δημιουργίας της Ευρώπης των εθνών, η οποία είχε ξεκινήσει μετά τη Γαλλική Επανάσταση. Ωστόσο εκατομμύρια Ευρωπαίων αποτέλεσαν εθνικές μειονότητες στο πλαίσιο των νέων κρατικών μορφωμάτων.
Τι αποφασίστηκε με τις συνθήκες των Βερσαλλιών και ποιο πνεύμα κυριαρχεί;
Στις 28 Ιουνίου 1919 υπογράφτηκε στις Βερσαλλίες η ομώνυμη Συνθήκη. Οι όροι της ειρήνης των Βερσαλλιών δεν αποτέλεσαν αντικείμενο διαπραγμάτευσης, αλλά υπαγορεύτηκαν στην ηττημένη Γερμανία, γεγονός που ουδέποτε νομιμοποίησε τη Συνθήκη στη συνείδηση των Γερμανών.
Σύμφωνα με τους όρους της Συνθήκης των Βερσαλλιών:
α) Η Γερμανία θα μετατρεπόταν σε ένα αδύναμο στρατιωτικά κράτος με επαγγελματικό στρατό 100.000 ανδρών (χωρίς υποχρεωτική στρατιωτική θητεία), χωρίς αεροπορία, τεθωρακισμένα και βαρύ οπλισμό και χωρίς γενικώς επιτελείο.
β) Η Αλσατία και η Λωραίνη επιστρέφονταν στη Γαλλία.
γ)Η γερμανική επαρχία Σάαρ στα γαλλογερμανικά σύνορα θα διοικούνταν από την Κοινωνία των Εθνών για (15) χρόνια, ενώ η Γαλλία θα εκμεταλλευόταν τα ανθρακωρυχεία της.
δ) Η Ρηνανία μετατρεπόταν σε αποστρατιωτικοποιημένη ζώνη.
ε) Απαγορεύτηκε η ένωση της Αυστρίας με τη Γερμανία.
στ) Το βόρειο Σλέσβιχ παραχωρούνταν στη Δανία.
ζ) Η Γερμανία παραχωρούσε στην Πολωνία την πολωνική επαρχία Πόζεν, μεγάλο τμήμα της δυτικής Πρωσίας και τη μισή Σιλεσία.
στ)Επιβλήθηκαν δυσβάστακτες οικονομικές κυρώσεις (πολεμικές) στη Γερμανία, ως αποζημίωση στους νικητές του πολέμου.
Άλλες συνθήκες που υπογράφτηκαν:
1. Η Συνθήκη του Αγίου Γερμανού το Σεπτέμβριο του 1919 με την Αυστρία.
2. Η Συνθήκη του Τριανόν τον Ιούνιο του 1920, με την ανεξάρτητη πια Ουγγαρία:
α) πιστοποίησαν τη διάλυση της Αυστροουγγαρίας,
β) επικύρωσαν την ανεξαρτησία της Ουγγαρίας, της Τσεχοσλοβακίας και της Γιουγκοσλαβίας,
γ) επιδίκασαν εδάφη της Αυστρίας στη νεοσύστατη Πολωνία και της Ουγγαρίας στη Ρουμανία,
δ)εκχώρησαν στην Ιταλία την Τεργέστη, το νότιο Τυρόλο και τη χερσόνησο της Ιστρίας,
3. Η Συνθήκη του Νεϊγύ το Νοέμβριο του 1919 με τη Βουλγαρία. Προέβλεπε την επιστροφή όλων των εδαφών που είχε κερδίσει η Βουλγαρία, κατά τον Α' Βαλκανικό Πόλεμο, στη Ρουμανία, στην Ελλάδα και στη Γιουγκοσλαβία.
Η κοινωνία των Εθνών
Όλες οι Συνθήκες ειρήνης αναγνώριζαν τη Σύμβαση της Κοινωνίας των Εθνών, ενός οργανισμού που οραματίστηκε και υλοποίησε, με πολλά προβλήματα και ελλείψεις, ο Αμερικανός πρόεδρος Ουίλσον.
Στόχος της Κοινωνίας των Εθνών, πρόδρομου του σημερινού Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, ήταν η συνεργασία όλων των κρατών του κόσμου, ανεξαρτήτως μεγέθους και ισχύος, για τη διατήρηση της ειρήνης.
Σοβαρό μειονέκτημα της Κοινωνίας των Εθνών ήταν ο αποκλεισμός από αυτή της Γερμανίας και της κομμουνιστικής Ρωσίας, όπως και η αποκήρυξή της από τις ΗΠΑ με απόφαση του Κογκρέσου. Μόνο σε λίγες περιπτώσεις η Κοινωνία των Εθνών κατόρθωσε να αποτρέψει διεθνείς συγκρούσεις, ενώ οι Δυνάμεις την αγνοούσαν όταν επρόκειτο για τα συμφέροντά τους.
Κατά συνέπεια, δεν μπόρεσε να παρέμβει δυναμικά στην κατάληψη της Βίλνα από την Πολωνία το 1920 και της Κέρκυρας από την Ιταλία το 1923, στην κατάληψη της Μαντζουρίας από την Ιαπωνία το 1931, στην εισβολή των Ιταλών στην Αιθιοπία το 1936 και στην τσεχοσλοβακική κρίση του 1938.
Συνέπειες του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου
Ο Α΄ Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος:
α) Συνέβαλε στην κατάρρευση των τριών ιστορικών δυναστειών: των Ρομανώφ στη Ρωσία, των Αψβούργων στην Αυστρία και των Χοεντσόλερν στη Γερμανία.
β) Κλόνισε την παγκόσμια ηγεμονία των δυτικοευρωπαϊκών δυνάμεων και ανέδειξε νέες παγκόσμιες δυνάμεις, οι οποίες κυριάρχησαν στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, όπως τις ΗΠΑ και τη Σοβιετική Ένωση.
γ) Στοίχισε σε ανθρώπινες ζωές. Οκτώμισι εκατομμύρια νεκροί έπεσαν στα πεδία των μαχών και στα χαρακώματα, ενώ οι τραυματίες και οι ακρωτηριασμένοι ανέρχονταν σε 20.000.000 περίπου. Παρατηρήθηκε μεγάλη λειψανδρία και μειώθηκε το ποσοστό των γεννήσεων.
δ) Ο εθνικισμός και ο μιλιταρισμός δεν μειώθηκαν καθόλου.
ε) Ο ανταγωνισμός των εξοπλισμών συνεχίστηκε με αμείωτη ένταση και το 1938 ο αριθμός των στρατευμένων στην Ευρώπη ήταν σχεδόν διπλάσιος από ό,τι το 1913.
στ) Με τον οικονομικό στραγγαλισμό της Γερμανίας υποθηκευόταν γενικά το οικονομικό μέλλον της ηπείρου. Η Ευρώπη έχασε την ηγετική θέση που κατείχε στην παγκόσμια οικονομία πριν από το 1914 και τη θέση της πήραν οι ΗΠΑ.
ζ) Αποδεσμεύτηκαν επαναστατικές δυνάμεις, κυρίως στη Ρωσία, στη Γερμανία και στην Ουγγαρία. Τα δεινά του πολέμου για τη Ρωσία επιτάχυναν τις εκεί επαναστατικές εξελίξεις, με αποκορύφωμα την Οκτωβριανή Επανάσταση (1917), την επανάσταση που μεταμόρφωσε μια αχανή χώρα και άλλαξε το πολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό τοπίο σε πολλές περιοχές του κόσμου, συνιστώντας το σημαντικότερο πολιτικό κοινωνικό γεγονός της παγκόσμιας ιστορίας από το 1789.
η) Σημειώθηκε η αρχή μιας βαθιάς πολιτικής κρίσης στην Ευρώπη, κατά την οποία αμφισβητήθηκε έντονα το φιλελεύθερο πολιτικό σύστημα και ενισχύθηκε ο φασισμός και ο κομμουνισμός. Ενισχύθηκε η πίστη στην κεντρική διεύθυνση της οικονομίας και στον κρατικό παρεμβατισμό, πολιτικές οι οποίες κυριάρχησαν σε πολλές χώρες της Ευρώπης.
θ) Οι κοινωνικές συνέπειες του πολέμου ήταν εξίσου σημαντικές.
- Η αγροτική τάξη δέχτηκε ισχυρό πλήγμα, αφού το μεγαλύτερο μέρος των νεκρών στρατιωτών προερχόταν από εκείνη.
- Το αστικό πρότυπο της διαρκούς προόδου, ευημερίας και ανάπτυξης χρεοκόπησε.
- Νέες ιδεολογίες, όπως η φασιστική και η κομμουνιστική, οι οποίες κατέκριναν το αστικό φιλελεύθερο σύστημα διακυβέρνησης, κέρδισαν έδαφος κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου.
- Η καθοριστική συμβολή των γυναικών στη διεξαγωγή του πολέμου με την εργασία τους στα εργοστάσια, στα αγροκτήματα και στον τομέα των υπηρεσιών βελτίωσε τη θέση τους και το κύρος τους στη μεταπολεμική κοινωνία. Δεν είναι τυχαίο ότι το 1918 οι γυναίκες στη Βρετανία απέκτησαν δικαίωμα ψήφου.
- Σε πολλούς, κυρίως σε νεαρούς άνδρες αυτής της χαμένης γενιάς, ήταν διάχυτο το αίσθημα της απογοήτευσης και της απόγνωσης, το οποίο εξάλλου αποτυπώθηκε στην πλούσια αντιπολεμική λογοτεχνία που αναπτύχθηκε τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια.
- Τα προβλήματα ενσωμάτωσης στην κοινωνία των στρατιωτών που επιβίωσαν, αρτιμελείς ή ακρωτηριασμένοι και τραυματίες από τον πόλεμο, ήταν πολύ σοβαρά, καθώς πολλοί είχαν χάσει τη θέση εργασίας τους.
- Κοινωνικά απομονωμένοι, απαξιωμένοι και με πλήθος ψυχολογικών τραυμάτων από τον πόλεμο, πολλοί βετεράνοι δεν δίστασαν να ενταχθούν σε ριζοσπαστικά κινήματα, σε ακροαριστερές και σε φασιστικές οργανώσεις.
Ποιες ιδιαιτερότητες χαρακτηρίζουν τα Βαλκάνια σε σχέση με την υπόλοιπη Ευρώπη;
Η Βαλκανική Χερσόνησος αποτέλεσε πεδίο έντονου ανταγωνισμού μεταξύ των μεγάλων ευρωπαϊκών κρατών.
α) Το βαλκανικό ζήτημα συνδέθηκε με το Ανατολικό Ζήτημα.
β) Κατά την περίοδο 1912-1923 ο γεωπολιτικός και πληθυσμιακός χάρτης των Βαλκανίων άλλαξε δραματικά. Οι δύο Βαλκανικοί Πόλεμοι του 1912-1913, η εμπλοκή των Βαλκανικών κρατών στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο και ο ελληνοτουρκικός πόλεμος 1921-1922 είχαν αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός σταθερού πλαισίου σχετικά ομοιογενών εθνικών κρατών, το οποίο, διατηρείται μέχρι τις μέρες μας.
γ) Όμως πίσω από τις εδαφικές μεταβολές κρύβεται ο φοβερός απολογισμός εκατοντάδων χιλιάδων νεκρών, τραυματιών και ακρωτηριασμένων, το δράμα των προσφύγων, οι οποίοι λόγω των πολέμων και της πρακτικής της ανταλλαγής πληθυσμών, αναγκάστηκαν να ξεριζωθούν από εστίες αιώνων, η έξαρση της εθνικιστικής βίας, τα εθνικά μίση και η αλληλοϋπονόμευση.
δ) Η Μακεδονία αποτέλεσε την πιο αμφισβητούμενη περιοχή των Βαλκανίων. Το φλέγον θέμα της βαλκανικής διπλωματίας ήταν ο τρόπος διαίρεσής της ανάμεσα στην Ελλάδα, στη Βουλγαρία και στη Σερβία. Η προσωρινή συμμαχία Ελλήνων, Σέρβων και Βουλγάρων στο Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο τερμάτισε την οθωμανική κυριαρχία στη Βαλκανική. Όμως πολύ γρήγορα βγήκαν στην επιφάνεια οι αντιθέσεις μεταξύ των βαλκανικών κρατών σχετικά με τον διαμοιρασμό της Μακεδονίας. Οι βουλγαρικές αξιώσεις δεν γίνονταν δεκτές από τους Σέρβους και τους Έλληνες, οι οποίοι συνασπίστηκαν για να αντιμετωπίσουν τη βουλγαρική επιθετικότητα στο Β΄ Βαλκανικό Πόλεμο. Η νίκη τους επί των Βουλγάρων έδωσε την ευκαιρία στον τουρκικό και στον ρουμανικό στρατό να καταλάβουν διαφιλoνικούμενες περιοχές στα τουρκοβουλγαρικά και ρουμανοβουλγαρικά σύνορα. Με τη Συνθήκη του Βουκουρεστίου τον Ιούλιο του 1913 καθορίστηκαν τα σύνορα της Βουλγαρίας με τη Σερβία και την Ελλάδα. Η Βουλγαρία δεν αναγνώρισε ως τελική τη συμφωνία και δύο χρόνια αργότερα ενεπλάκη στον πόλεμο στο πλευρό των Κεντρικών Δυνάμεων, προσδοκώντας ανατροπή του καθεστώτος που δημιούργησαν οι Βαλκανικοί Πόλεμοι.
ε) Ενώ η Βουλγαρία, η Ρουμανία και η Σερβία γνώρισαν την ειρήνη μετά το 1918, για την Ελλάδα και την Τουρκία ο πόλεμος διήρκεσε άλλα τέσσερα χρόνια και τερματίστηκε οριστικά με τη Συνθήκη της Λωζάνης τον Ιούλιο του 1923.
στ) Η Συνθήκη των Σεβρών που υπέγραψε η καταρρέουσα οθωμανική κυβέρνηση ήταν η μόνη από τις πέντε συμφωνίες ειρήνης που δεν εφαρμόστηκε στην πράξη, λόγω της σφοδρής αντίδρασης των Τούρκων εθνικιστών υπό την ηγεσία του Κεμάλ, ο οποίος συγκρότησε εθνική κυβέρνηση στην Άγκυρα και αντικατέστησε το σουλτανικό καθεστώς της Κωνσταντινούπολης. Ο Κεμάλ δεν αποδέχτηκε τις ρυθμίσεις των Σεβρών που χώριζαν την Τουρκία σε ζώνες ξένης επιρροής και έθεσε στόχο την εκδίωξη των ξένων και τη δημιουργία ενός εθνικού τουρκικού κράτους χωρίς μειονότητες. Εναντιώθηκε στην παρουσία και στη δράση του ελληνικού στρατού, ο οποίος με την έγκριση των συμμάχων είχε αποβιβαστεί στη Σμύρνη τον Μάιο του 1919 και μέχρι το 1920 είχε επεκτείνει τον έλεγχο του στη δυτική Μικρά Ασία.
ζ) Ο ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1921-1922 στη Μικρά Ασία κατέληξε σε ολοκληρωτική συντριβή του ελληνικού στρατού. Περίπου 1.300000 Έλληνες εκδιώχθηκαν βίαια ή εγκατέλειψαν τις εστίες τους στο πλαίσιο της ανταλλαγής πληθυσμών, η οποία αποφασίστηκε σε ιδιαίτερη ελληνοτουρκική σύμβαση τον Ιανουάριο του 1923 στη Λωζάνη, ενώ αντίστοιχα 400.000 Μουσουλμάνοι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την Ελλάδα.
Η ανταλλαγή πληθυσμών αποτέλεσε το αποκορύφωμα μιας σειράς μετακινήσεων βαλκανικών πληθυσμών που άρχισαν με τους Βαλκανικούς Πολέμους και άλλαξαν σημαντικά τον εθνογραφικό χάρτη των Βαλκανίων και της Μικράς Ασίας.
