ΕΥΡΩΠΗ ΤΩΝ ΕΘΝΩΝ (1830 – 1914)
Τι σημαίνει εθνική ομάδα και ποια είναι τα χαρακτηριστικά της;
Η αρχή των εθνοτήτων δηλώνει το αναπαλλοτρίωτο δικαίωμα κάθε κοινότητας να συγκροτεί δικό της εθνικό κράτος, το οποίο θα χαρακτηρίζεται από ομοιογένεια, η οποία θα εξασφαλίζεται από εθνικής εμβέλειας θεσμούς.
Χαρακτηριστικά του έθνους:
α) δική του μυθολογία,
β) ηρωικό και ένδοξο παρελθόν,
γ) φυλετική καθαρότητα,
δ) υπεροχή έναντι των γειτονικών και ανταγωνιστικών ομάδων.
Πότε εμφανίστηκε ο εθνικισμός και ποιοι είναι οι δύο τύποι έθνους;
Ο εθνικισμός εμφανίστηκε στο πλαίσιο των επαναστατικών αλλαγών του δεύτερου μισού του 18ου αι.
Διακρίνονται δύο τύποι έθνους:
α) το έθνος-κράτος όπου το κράτος δημιουργήθηκε πριν από το έθνος. Η εθνική ιδεολογία αναπτύσσεται σε συνδυασμό με το αίτημα για πολιτικά δικαιώματα και πολιτική κυριαρχία. Ενώ η ιδιότητα του πολίτη και οι πολιτικές ελευθερίες αποτελούν σημαντικά στοιχεία εθνικής ταυτότητας (Γαλλία, Αγγλία, Ισπανία).
β) το πολιτισμικό έθνος όπου η εθνική κοινότητα προηγείται της συγκρότησης του κράτους. Η εθνική ιδεολογία τονίζει κυρίως τα κοινά πολιτισμικά χαρακτηριστικά, τη γλώσσα, το κοινό ιστορικό παρελθόν, τη θρησκεία και την παράδοση και υιοθετήθηκε από εθνότητες που ζούσαν σε κατακερματισμένες πολιτικές οντότητες (Γερμανοί, Σλαβικοί λαοί).
Βάση και των δύο τύπων αποτελεί η εξίσωση: κράτος = έθνος = λαός
Προϋποθέσεις δημιουργίας εθνικού κράτους
Προϋπόθεση για τη δημιουργία, τη διατήρηση και την ενίσχυση ενός εθνικού κράτους ήταν η καλλιέργεια εθνικής συνείδησης, δηλαδή του ανήκειν σε ένα εθνικό σύνολο, με διακριτή ταυτότητα, την εθνική ταυτότητα. Ήταν ένας νέος ισχυρός δεσμός συνοχής που δημιουργούσε αίσθημα ασφάλειας και αλληλεγγύης. Δεν αναπτύχθηκε ομοιόμορφα σ’ όλες τις περιοχές καθώς τα καθυστερημένα και φτωχά στρώματα του λαού ήταν τα τελευταία που ακολουθούσαν τα εθνικά κινήματα.
Απελευθερωτικά κινήματα που έγιναν στην Ευρώπη πριν το 1848
Μετά το 1830 δημιουργήθηκε μια σειρά εθνικών εταιρειών με χαρακτηριστικές προσωνυμίες, όπως Νέα Ιταλία, Νέα Πολωνία, Νέα Γερμανία, Νέα Ιρλανδία.
- Ø Εξέφρασε μεγάλες κοινωνικές ομάδες όπως την κατώτερη αριστοκρατία.
- Ø Υποστηρίχτηκε από τα μορφωμένα στρώματα.
- Ø Έδωσε ώθηση στη χρήση εθνικών γλωσσών.
- Ø Το πιο ισχυρό αυτονομιστικό κίνημα στη Δυτική Ευρώπη πριν από το 1848 αναπτύχθηκε στην Ιρλανδία εξασφαλίζοντας την ευρεία υποστήριξη του εξαθλιωμένου, αγροτικού, καθολικού πληθυσμού που βρισκόταν υπό αγγλική κυριαρχία και αποτελούσε αντικείμενο εκμετάλλευσης των άγγλων προτεσταντών ηγεμόνων. Η Ιρλανδική Δημοκρατική Αδελφότητα με τον Ιρλανδικό Δημοκρατικό Στρατό ως στρατιωτικό μέλος της αποτελεί μοναδική περίπτωση μαζικού εθνικού κινήματος μακρόχρονης ιστορικής διάρκειας, αφού η δράση του συνεχίζεται ως τις μέρες μας.
- Ø Ένα δεύτερο αυτονομιστικό κίνημα ήταν αυτό της Πολωνίας κατά των Ρώσων με τρεις ανεπιτυχείς ένοπλες εξεγέρσεις (1830, 1848, 1863).
- Στη νοτιοανατολική Ευρώπη ο εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας των Ελλήνων ήταν ο μόνος που είχε αποκτήσει χαρακτήρα εθνικής επανάστασης με πανευρωπαϊκή απήχηση (μέσω του φιλελληνικού κινήματος)
Επαναστατικά κινήματα έγιναν και το 1848, τα οποία πυροδότησαν το εθνικό αίσθημα σε ολόκληρη την Ευρώπη και έδωσαν ισχυρή ώθηση στα εθνικά κινήματα και στους ανταγωνισμούς των εθνοτήτων.
Ποιες ομοιότητες και διαφορές έχει ο εθνικισμός των αρχών του 19ου αι. με αυτόν των τελευταίων δεκαετιών;
Ο εθνικισμός των τελευταίων δεκαετιών του 19ου και 20ου αι. δεν ήταν ο εθνικισμός του πρώτου μισού του 19ου αι., ο οποίος αποτελούσε έκφραση του φιλελευθερισμού ενάντια στις αντιδραστικές και συντηρητικές δυναστείες.
Ο παλιός εθνικισμός ήταν απελευθερωτικός, ενοποιητικός, μετριοπαθής
και φιλελεύθερος. Ο νέος εθνικισμός ήταν επιθετικός,
μη ανεκτικός αφομοιωτικός.
Ποια εθνικά κράτη δημιουργήθηκαν πριν τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο;
- Ø Το 1830 αναγνωρίστηκε η ανεξαρτησία των εθνικών κρατών, της Ελλάδας και του Βελγίου.
- Ø Το 1861 επιτεύχθηκε η ιταλική ενοποίηση.
- Ø Το 1871 έγινε η ενοποίηση της Γερμανίας.
- Ø Η Σερβία και η Ρουμανία ανακηρύχθηκαν ανεξάρτητα εθνικά κράτη το 1878 και η Βουλγαρία το 1908.
- Ø Η Νορβηγία αποσπάστηκε από τη Σουηδία το 1905 και η Φιλανδία από τη Ρωσία το 1917.
Ποια είναι τα στάδια της ιταλικής ενοποίησης;
Η Ιταλία μέχρι τα μέσα του 19ου αι. ήταν
κατακερματισμένη σε διάφορα κράτη. Οι ρίζες του ιταλικού εθνικού κινήματος
μπορούν να αναζητηθούν στις εξεγέρσεις της Νάπολης, του Τορίνου, της Ρώμης και
στο κίνημα Νέα Ιταλία, το οποίο
αναπτύχθηκε κατά τη δεκαετία του 1830. Οι Ιταλοί αντέδρασαν στο καθεστώς που
τους επέβαλε το Συνέδριο της Βιέννης. Το πρώτο κίνημα έγινε το 1848 και το
δεύτερο λίγο αργότερα με τον Ματσίνι, τα οποία απέτυχαν. Λίγο αργότερα ο
βασιλιάς του Πεδεμοντίου και της Σαρδηνίας Βίκτωρ
Εμμανουήλ Β΄ και ο πρωθυπουργός του
Καμίλο Καβούρ αναδείχθηκαν σε ηγετικές μορφές του εθνικού κινήματος των
Ιταλών. Ο Καβούρ εξέφρασε τη βιομηχανική και εμπορική τάξη του Βορρά για μια
ενωμένη Ιταλία με συνταγματική μοναρχία και φιλελεύθερη οικονομία. Ξεκίνησε τον
πόλεμο εναντίον των Αυστριακών που κατείχαν εδάφη της Ιταλικής χερσονήσου. Η
νίκη εναντίον τους ενίσχυσε τα εθνικά κινήματα. Το 1861 ενώθηκαν ο Βορράς και ο
Νότος σχηματίζοντας το βασίλειο της Ιταλίας με πρωτεύουσα τη Φλωρεντία. Αργότερα
προσαρτήθηκε η Βενετία.
Αποτελέσματα:
- Η ιταλική ενοποίηση δεν επέφερε αλλαγές στην οικονομική δομή και κοινωνική συγκρότηση της χώρας και ωφέλησε μάλλον τον βιομηχανοποιημένο Βορρά.
- Οι φεουδαρχικές δομές της αγροτικής οικονομίας και κοινωνίας συνέχισαν να υφίστανται.
- Επιβλήθηκαν νέοι φόροι, η στρατιωτική θητεία στέρησε τον αγροτικό πληθυσμό από εργατικά χέρια.
- Καταστράφηκε η βιοτεχνία του
Νότου προκαλώντας σοβαρά κοινωνικά προβλήματα.
Ποια ήταν η διαδικασία γερμανικής ενοποίησης;
Η ιδέα της γερμανικής ενοποίησης άρχισε να ωριμάζει
και να μετατρέπεται σε πολιτικό ζητούμενο ως αντίδραση στη γαλλική κυριαρχία.
Στα 1834 με πρωτοβουλία της Πρωσίας ιδρύθηκε η γερμανική τελωνειακή ένωση. Έτσι δημιουργήθηκε ένας ενιαίος οικονομικός χώρος, ο οποίος αποτέλεσε τη στερεή βάση για την πολιτική ενοποίηση της Γερμανίας. Αυτό που ενίσχυσε τις δυνάμεις του φιλελευθερισμού ήταν η συντηρητική, περιοριστική πολιτική του Πρώσου μονάρχη. Οι οπαδοί του φιλελευθερισμού ζητούσαν συνταγματικές αλλαγές με βάση τις οποίες η συνταγματική εξουσία από ένα εκλεγμένο κοινοβούλιο. Αντιδράσεις υπήρχαν από αριστοκράτες και μεγαλογαιοκτήμονες. Το γεγονός που όξυνε την αντιπαράθεση μεταξύ μοναρχικών και φιλελεύθερων ήταν η στρατιωτική μεταρρύθμιση.
Ο Βασιλιάς Γουλιέλμος αναζήτησε διέξοδο διορίζοντας πρωθυπουργό τον Ότο φον Βίσμαρκ. Αυτός αποδυνάμωσε τον αγώνα για το Σύνταγμα και έθεσε ως κεντρικό θέμα την ενοποίηση της Γερμανίας. Τα γνωρίσματα της εξωτερικής πολιτικής του Βίσμαρκ ήταν η επίδειξη δύναμης σε συνδυασμό με έντεχνες διπλωματικές κινήσεις και τη σύναψη ευκαιριακών συμμαχιών. Η διανομή εδαφών μεταξύ της Αυστρίας και της Γερμανίας κλιμάκωσε την αντιπαράθεση μεταξύ των δύο δυνάμεων. Σε σύγκρουση που έγινε μεταξύ τους το αποτέλεσμα ήταν να διαλυθεί η γερμανική συνομοσπονδία. Και υπό την ηγεσία της Πρωσίας να ιδρυθεί η Βόρεια Γερμανική Συνομοσπονδία. Η ένωση των γερμανικών κρατών αποτελούσε ένα διεθνές ζήτημα με πολλές προεκτάσεις. Ιδιαίτερα η Γαλλία αντιμετώπιζε με σκεπτικισμό και αποστροφή το ενδεχόμενο να δημιουργηθεί στα βορειοανατολικά της σύνορα μια μεγάλη δύναμη με περισσότερο πληθυσμό και ισχυρότερη οικονομία. Την ανησυχία και τις παλινδρομήσεις των Γάλλων εκμεταλλεύτηκε ο Βίσμαρκ, ο οποίος χρειαζόταν έναν εθνικό πόλεμο που θα συσπείρωνε όλους τους Γερμανούς. Μια καλά σκηνοθετημένη πρόκληση του Βίσμαρκ το καλοκαίρι του 1870 οδήγησε στην κήρυξη του πολέμου από την Γαλλία. Το γεγονός αυτό λειτούργησε ως καταλύτης για την επίτευξη της ενότητας των Γερμανών. Μετά από την ήττα των Γάλλων, τον Ιανουάριο του 1871 στο ανάκτορο των Βερσαλλιών ανακηρύχθηκες η «Γερμανική Αυτοκρατορία». Με τη Συνθήκη της Φραγκφούρτης (10 Μαΐου 1871) η Γαλλία αναγκάστηκε να αναγνωρίσει την προσάρτηση στη Γερμανία των γαλλικών περιοχών Αλσατίας και Λοραίνης.
Από την Αυστριακή Αυτοκρατορία στην Αυστροουγγαρία
Οι συνέπειες του Συμβιβασμού του 1867
Τι ήταν άραγε η πολυεθνική Αυτοκρατορία των
Αψβούργων μέχρι το 1918; Παραφωνία ή επίτευγμα; Με τα μέτρα του φιλελευθερισμού
και του εθνικισμού του 19ου αιώνα ήταν μια παραφωνία, μια
καταδικασμένη πολιτική οντότητα, που αποτελούσε φραγμό στην πρόοδο, καθώς δεν
επέτρεπε στις εθνότητες να πετύχουν την πλήρη εθνική, πολιτική και οικονομική τους
ολοκλήρωση. Ήταν όμως και επίτευγμα, αν αναλογιστούμε ότι, παρά τα ακανθώδη
εθνικά προβλήματα και τους αντικρουόμενους εθνικισμούς, αποφεύχθηκαν οι αιματηρές
συγκρούσεις και ότι η Αψβουργική Μοναρχία, η οποία λόγω της εθνολογικής της σύνθεσης
είχε όλες τις προϋποθέσεις να εξελιχθεί σε πυριτιδαποθήκη της Ευρώπης, διαλύθηκε
μεν στο τέλος του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου, αλλά όχι υπό το βάρος ένοπλων
εθνικοαπελευθερωτικών κινημάτων.
Κατά την περίοδο 1859-1866 μειώθηκε σημαντικά το γόητρο της Αυστρίας και κλονίστηκε η θέση της ως μεγάλης δύναμης. Η ιταλική ενοποίηση της κόστισε εδαφικά, αφού έχασε τη Λομβαρδία και τη Βενετία, ενώ η ήττα της από την Πρωσία το 1866 την απέκλεισε από τις διαδικασίες της γερμανικής ενοποίησης και της αφαίρεσε οριστικά την πρωτοκαθεδρία στον γερμανόφωνο χώρο. Έτσι η Αυστρία έγινε πιο διαλλακτική στην αντιμετώπιση των εθνοτικών διεκδικήσεων.
Οι Ούγγροι (Μαγυάροι) λαός με μακραίωνο παρελθόν ανεξάρτητης πολιτικής παρουσίας και ισχυρή εθνική συνείδηση, εξασφάλισαν την αυτονομία τους με τον Συμβιβασμό του 1868 (Ausgleich), ο οποίος στη θέση της Αυστριακής Αυτοκρατορίας δημιούργησε τη δυαδική μοναρχία της Αυστροουγγαρίας με αυτοκράτορα τον Φραγκίσκο- Ιωσήφ.
Ο Συμβιβασμός του 1867 δημιούργησε περισσότερα προβλήματα:
α) Συνέβαλε στην συγκρότηση δύο αυτόνομων κρατών (Αυστρία – Ουγγαρίας) προβάλλοντας εντονότερα τις ηγετικές εθνότητες του καθενός.
i) Οι Γερμανοί βρέθηκαν σε πλεονεκτικότερη θέση έναντι των Τσέχων, των Ιταλών και των Σλοβένων.
ii) Οι Ούγγροι πλεονεκτούσαν έναντι των Σλοβάκων, των Κροατών, των Σέρβων και των Ρουμάνων.
iii) Οι Πολωνοί πλεονεκτούσαν έναντι των Ρουθηνών.
β) Έντονες ήταν οι φυγόκεντρες δυνάμεις στο πολυεθνικό κράτος των Αψβούργων.
γ) Έγινε δημοφιλής ο αυστρογερμανικός εθνικισμός.
δ) Οι Ούγγροι ακολούθησαν πολιτική εξουγγρισμού των μειονοτήτων.
ε) Οι Σλάβοι του Νότου και κυρίως οι Σέρβοι αφυπνίστηκαν εθνικά με τη δημιουργία αυτόνομης μικρής Σερβίας.
στ) Οι Σέρβοι, οι Κροάτες και οι Σλοβάκοι αντιτάσσονταν στην πολιτική υπεροχή των Ούγγρων.
ζ) Οι Πολωνοί, οι Ρουθηνοί και οι κάτοικοι του Ιταλικού βασιλείου επιθυμούσαν την προσάρτηση κι άλλων εδαφών.
η) Οι Τσέχοι αξίωναν ίση μεταχείριση με τους Ούγγρους, την οποία δεν πέτυχαν. Έτσι οι Τσέχοι προχώρησαν στην ίδρυση τσεχικών θεσμών, οι οποίοι λειτούργησαν ως πρόδρομοι εθνικοί θεσμοί.
