Παλάτι του Διοκλητιανού (Σπλιτ,Κροατία)
Το Σπλιτ (κρο. Split, αρχ. ελλ. Ασπάλαθος, λατ.Spalatum Σπάλατουμ, ιταλ. Spalato Σπάλατο) είναι πόλη της Δαλματίας στην Κροατία και άλλοτε σημαντικό λιμάνι της Γιουγκοσλαβίας. Το κλίμα της πόλης είναι μεσογειακό. Έχει πληθυσμό 188.694 κατοίκους. Η πόλη αποτελεί το δεύτερο σπουδαιότερο λιμάνι της Κροατίας. Επίσης, είναι βιομηχανικό και ναυπηγικό κέντρο καθώς και πολυσύχναστο τουριστικό θέρετρο.
Είναι η δεύτερη µεγαλύτερη πόλη της Κροατίας και η µεγαλύτερη των αδριατικών ακτών. Το Σπλιτ, ως ένα δυνατό κράµα ατόφιας µεσογειακής οµορφιάς και αξιόλογης σλαβικής ιστορίας, προτάσσει τη φυσική καλλονή του, αλλά και τα σηµαντικά του αξιοθέατα.
H πόλη ιδρύθηκε ως Ελληνική αποικία Ασπάλαθος τον 4ο ή τον 3ο π. Χ. αιώνα, σε μικρή απόσταση από τη γειτονική πόλη Σαλώνα/Σάλωνα, η οποία τον 1ο π.Χ. αιώνα έγινε πρωτεύουσα της Ρωμαϊκής Επαρχίας της Δαλματίας. Περίπου το 295 μ.Χ., ο Ρωμαίος Αυτοκράτορας Διοκλητιανός (Gaius Aurelius Valerius Diocletianus, αυτ. 284—305 μ.Χ.), έδωσε εντολή να ξεκινήσουν εργασίες για ένα ανάκτορο κοντά στη γενέτειρά του.
Σπλιτ, Αναπαράσταση του Παλατιού του Διοκλητιανού, του Hebrard (1912)
Το Παλάτι του Διοκλητιανού (στα κροατικά: Dioklecijanova palača) είχε ορθογώνια κάτοψη, και έμοιαζε με οχύρωση, με σειρές πύργων στις τρεις πλευρές του, ενώ η νότια πλευρά, με θέα τη θάλασσα, στο ανώτερό της επίπεδο ήταν ανοιχτή, με στοές κατά όλο το μήκος της πρόσοψης. Τα κτήρια του παλατιού περιβάλλονταν από τείχη των οποίων η ανατολική και δυτική πλευρά είχαν μήκος περίπου 190 μέτρα και η βόρεια και νότια γύρω στα 160 μέτρα. Στην νότια πλευρά των τειχών, που ήταν σχεδόν πάνω στη θάλασσα, υπήρχε μια πύλη η Porta Aenea (Χρυσή Πύλη) την οποία πιστεύεται ότι χρησιμοποιούσαν οι υπηρέτες για την μεταφορά προμηθειών στο παλάτι αλλά και ο αυτοκράτορας, όταν χρειαζόταν να έχει πρόσβαση στη θάλασσα. Στην ανατολική πλευρά των τειχών υπήρχε η Porta argentea (Ασημένια Πόρτα) και στη δυτική η Porta ferrea (Σιδερένια Πόρτα) και ένας δρόμος ένωνε τις δύο εισόδους χωρίζοντας έτσι το συγκρότημα σε δύο μέρη.
Άποψη του περιστυλίου (η κεντρική πλατεία εντός του παλατιού) με κατεύθυνση την είσοδο των δωμάτων του Διοκλητιανού.
Στο νότιο κομμάτι βρίσκονταν τα διαμερίσματα του αυτοκράτορα και τα θρησκευτικά κτήρια, γενικότερα τα πιο πολυτελή κτήρια του παλατιού. Πέραν των γωνιακών πύργων υπήρχαν και άλλοι στις τρεις πλευρές (βόρεια, ανατολική και δυτική) του παλατιού.
Το Παλάτι του Διοκλητιανού, Περιστύλιο και κωδωνοστάσιο
Το Παλάτι συμπεριλάμβανε το αυτοκρατορικό διαμέρισμα, την κεντρική πλατεία (το Περιστύλιο) — μεταξύ του διαμερίσματος και του κύριου δρόμου απ’ ανατολών προς δυσμάς (decumanus), τις ιερές περιοχές του Μαυσωλείου και των ναών, και το αυτοκρατορικό κλωστοϋφαντουργικό εργαστήριο (gynaeceum, γυναικωνίτης) στο βόρειό του τμήμα. Μετά τον θάνατο του Διοκλητιανού, το Παλάτι παρέμεινε στην ιδιοκτησία της αυτοκρατορικής οικογένειας.
Προστασία ενός Χώρου Παγκόσμιας Κληρονομιάς
Η κατασκευή του Παλατιού του Διοκλητιανού ολοκληρώθηκε το 305 μ.Χ. ως σύνθεση, σε μορφή και λειτουργία, μιας έπαυλης και ενός οχυρωμένου κάστρου της Ύστερης Αρχαιότητας. Θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα σωζόμενα έργα αρχιτεκτονικής της εποχής του, λόγω της εξαιρετικής κατάστασης διατήρησης των αρχικών του μερών, όπως και του συνόλου, αλλά και λόγω ποικίλων αρχιτεκτονικών μορφών που βρίσκονται κάπου μεταξύ κλασικής και μεσαιωνικής τέχνης. Εντός των τειχών του Παλατιού, μεταμορφωμένου σε μια μεσαιωνική οχυρωμένη πόλη, χτίστηκαν κτήρια διαφόρων αρχιτεκτονικών τεχνοτροπιών, εμπνευσμένα από τα μεγαλοπρεπή πρότυπα της αρχαιότητας.
Η Παλιά Πόλη κηρύχθηκε, το 1979, Μνηµείο Παγκόσµιας Κληρονοµιάς λόγω των πολυάριθµων καλά διατηρηµένων έργων αρχιτεκτονικής από όλες τις περιόδους της ιστορίας του.
