Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΕΥΡΩΠΗ (6ος - 12ος ΑΙΩΝΑΣ)
Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ ΣΤΟ ΣΤΑΥΡΟΔΡΟΜΙ ΕΥΡΩΠΗΣ ΚΑΙ ΑΣΙΑΣ
ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗ, ΕΚΚΛΗΣΙΑ, ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΡΗΓΜΑΤΑ ΚΑΙ ΕΞΩΤΕΡΙΚΕΣ ΑΠΕΙΛΕΣ
Ποιοι παράγοντες συνέβαλλαν στη δημιουργία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας;
α) Η στρατηγική θέση του Ανατολικού Ρωμαϊκού Κράτους, με κέντρο την Κωνσταντινούπολη, ως τμήματος της Ευρώπης, της Ασίας και της Αφρικής, σε έναν ενοποιημένο πολιτισμικά χώρο με δημογραφική επάρκεια,
β) Η ανεπτυγμένη οικονομία,
γ) Η υψηλού βαθμού κοινωνική και πολιτική οργάνωση και
δ) Οι πολλοί εγγράμματοι άνθρωποι, δημιουργούσαν ευνοϊκές προοπτικές για την εδραίωση ενός ισχυρού κράτους.
Ποιοι παράγοντες οδήγησαν στην ανάπτυξη του Βυζαντινού Πολιτισμού ;
Οι παράγοντες που προκάλεσαν τη μετεξέλιξη του Ανατολικού Ρωμαϊκού Κράτους σε μια διακριτή από τη Δύση πολιτική και πολιτισμική οντότητα, τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία ήταν:
α) η βαθμιαία απομάκρυνση του Βυζαντίου από το ρωμαϊκό παρελθόν,
β) η επικράτηση της ελληνικής γλώσσας,
γ) οι ανατολικές επιρροές και
δ) ο χριστιανισμός.
Παρά τα μακρά διαλείμματα «βαρβαρικών» εισβολών και εξουσίας στα βαλκανικά της εδάφη, το Βυζάντιο διατήρησε για αιώνες τον πολιτικό έλεγχο της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, ενώ ως τα τέλη της πρώτης χιλιετίας η πολιτισμική του επιρροή είχε εξαπλωθεί σε ολόκληρη την Ανατολική Ευρώπη, διαμορφώνοντας ένα νέο πόλο ιστορικής εξέλιξης στη μεσαιωνική Ευρώπη.
ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΒΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ
(6ος – 9ος αι.)
Γιατί η βασιλεία του Ιουστινιανού χαρακτηρίστηκε σημαντική;
Η βασιλεία του Ιουστινιανού θεωρήθηκε ως περίοδος σημαντικών εξελίξεων και πρωτοβουλιών σε όλους τους τομείς, καθώς συνδέθηκε με την προσπάθεια ανασύστασης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στο σύνολό της. Οι Βυζαντινοί αυτοκράτορες θεωρούσαν πάντοτε τους εαυτούς τους νόμιμους διαδόχους των Ρωμαίων αυτοκρατόρων, με δικαιώματα εξουσίας σε όλη την έκταση της πρώην ενιαίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.
Πώς ο Ιουστινιανός κατάφερε να ανασυστήσει τη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία;
Ο Ιουστινιανός κατάφερε, αν και με μεγάλο κόστος, να αποκαταστήσει τη «ρωμαϊκή» εξουσία στην ιταλική χερσόνησο, στο νοτιοανατολικό τμήμα της ιβηρικής χερσονήσου, στη Βόρεια Αφρική, στη Σικελία, στην Κορσική και στη Σαρδηνία χάρη :
α) στο μεγάλο πλεόνασμα του δημόσιου ταμείου, συνέπεια της συνετής οικονομικής διαχείρισης και της αποτελεσματικής φοροεισπρακτικής πολιτικής του αυτοκράτορα Αναστάσιου,
β) σε μια καλά οργανωμένη στρατιωτική μηχανή κάτω από τις διαταγές ικανότατων στρατηγών όπως ο Ναρσής και ο Βελισσάριος και
γ) στο ακαταμάχητο βυζαντινό ναυτικό.
Πώς οργανώθηκε διοικητικά το κατακτημένο τμήμα της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας;
Η Νεάπολη και η Ρώμη καταλήφθηκαν το 536 και η Ραβέννα το 540. Ο Ιουστινιανός εγκατέστησε έξαρχους ως τοποτηρητές της αυτοκρατορικής εξουσίας του και όρισε τη Ραβέννα δεύτερη πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας, απόφαση καθοριστική για την ανάδειξή της σε σπουδαίο πνευματικό και καλλιτεχνικό κέντρο της Ιταλίας.
Ποιες οι συνέπειες από την κατάκτηση των εδαφών της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας;
α) Η μεσογειακή παντοκρατορία των Βυζαντινών δεν κράτησε για πολύ, ανέδειξε όμως το Βυζάντιο ως τη μόνη μεγάλη ευρωπαϊκή δύναμη της εποχής.
β) Η βυζαντινή κατοχή κάθε άλλο παρά ευπρόσδεκτη ήταν σ’ αυτές της περιοχές και ιδιαίτερα στη Ρώμη και στον πάπα, ο οποίος έπρεπε πλέον να πολιτεύεται σύμφωνα με τις επιταγές του Βυζαντινού αυτοκράτορα.
γ) οι εκστρατείες στη Δύση εξάντλησαν τα οικονομικά του κράτους και υπονόμευσαν την άμυνα του Βυζαντίου στα άλλα δύο μέτωπα.
i) Στην Ανατολή η σασσανιδική Περσία κατάφερε να αποσπάσει σημαντικά εδάφη από το Βυζάντιο, για την επιστροφή των οποίων ο Ιουστινιανός κατέβαλε βαριά οικονομικά ανταλλάγματα.
ii) Στη Βαλκανική τα Σλαβικά φύλα πιεζόμενα από τους Αβάρους, απογόνους των Ούννων, και πλαισιωμένα από Βούλγαρους παραβίασαν το σύνορο του Δούναβη και άρχισαν επιδρομές στα μέσα του 6ου αιώνα, οι οποίες ερήμωσαν τη νότια Βαλκανική μέχρι την Πελοπόννησο. Η κάθοδος των Σλάβων στα μέσα του 6ου αιώνα προετοίμασε τη μόνιμη εγκατάσταση τους στο μεγαλύτερο μέρος των Βαλκανίων, ωστόσο με πολλές διακυμάνσεις, ως προς τα εδάφη που έλεγχαν σε κάθε χρονική περίοδο. Πάντως η σλαβική κατάκτηση απέκοψε προσωρινά από τη στεριά τις βυζαντινές κτήσεις στη Δύση από τον κύριο κορμό της αυτοκρατορίας στη Μικρά Ασία.
Η εσωτερική πολιτική του Ιουστινιανού
Η εξουσία του Ιουστινιανού στο εσωτερικό εδραιώθηκε μετά τη Στάση του Νίκα (532).
α) Ο αυτοκράτορας αναμόρφωσε τη διοίκηση και τον κρατικό μηχανισμό καταργώντας την εξαγορά των δημόσιων αξιωμάτων και θεσπίζοντας έμμισθες θέσεις.
β) Δημιούργησε ένα συγκεντρωτικό σύστημα διακυβέρνησης καταργώντας συμβούλια και θεσμούς αυτοδιοίκησης των πόλεων που ίσχυαν για αιώνες.
γ) Ιστορική υπήρξε η συμβολή του στην κωδικοποίηση του ρωμαϊκού δίκαιου και όλων των νόμων και νομολογιών μέχρι την εποχή του. Ο Iουστινιάνειος Κώδικας, τον οποίο γνώρισαν τον 11ο αιώνα στη Δυτική Ευρώπη, αποτέλεσε τη βάση για τη σύγχρονη ευρωπαϊκή νομοθεσία.
δ) Ενισχύθηκε σημαντικά η θέση του αυτοκράτορα απέναντι στη γαιοκτητική αριστοκρατία και προβλήθηκε η θεοποίηση του αυτοκράτορα. Η βασιλική αυλή αυξήθηκε σημαντικά και άρχισε να εφαρμόζεται ένα ανατολικής προέλευσης πρωτόκολλο και τελετουργικό τυπικό. Από τον 6ο αιώνα και εξής ο Βυζαντινός αυτοκράτορας αποκτούσε όλο και περισσότερες δικαιοδοσίες και ισχύ, ανάλογες με εκείνες ενός βασιλιά της ανατολής που είχε απόλυτη εξουσία.
ε) Εργάστηκε εντατικά για την εμπέδωση της ειρήνης στην εκκλησία,
στ) Εγκαινίασε ένα ευρύ πρόγραμμα ανέγερσης χριστιανικών ναών με αποκορύφωμα της οικοδομικής του δραστηριότητας την Αγία Σοφία στην Κωνσταντινούπολη, ένα από τα λαμπρότερα δείγματα της παγκόσμιας αρχιτεκτονικής.
Ποια προβλήματα αντιμετώπισε ο Ιουστινιανός στην εσωτερική του πολιτική;
α) τη Στάση του Νίκα (532), μια λαϊκή επανάσταση που ξεκίνησε από τις ομάδες του ιπποδρόμου και καταπνίγηκε στο αίμα από το στρατό,
β) το Μονοφυσιτισμό τον οποίο αντιμετώπισε συγκαλώντας την Δ' Οικουμενική Σύνοδο της Χαλκηδόνας (451 μ.X.) και τον καταδίκασε, θεωρώντας τον εαυτό του ως τον «χριστιανικότερο αυτοκράτορα» που είχε υπάρξει ποτέ,
γ) τους αλλόθρησκους, εναντίον των οποίων άσκησε αυταρχική πολιτική διώκοντας τους ειδωλολάτρες (εθνικούς) και τους εβραίους.
Ποια είναι τα αποτελέσματα της εσωτερικής πολιτικής του Ιουστινιανού;
- Η πολιτική κατά του μονοφυσιτισμού και η επιβολή βαριάς φορολογίας ενίσχυσε ένα μόνιμο αίσθημα δυσαρέσκειας των κατοίκων της Συρίας, της Παλαιστίνης και της Αιγύπτου προς την κεντρική εξουσία της Κωνσταντινούπολης και τους κατέστησε εύκολη λεία για τους Πέρσες και τους Άραβες κατά τον 7ο αιώνα.
- Το ευρύ πρόγραμμα ανέγερσης χριστιανικών ναών με αποκορύφωμα την οικοδόμηση της Αγίας Σοφίας στην Κων/πολη, τόνωσε το θρησκευτικό αίσθημα των κατοίκων.
Οι εξωτερικοί εχθροί του Βυζαντίου από τον 6ο ως τον 9ο αιώνα
Τα πλούσια εδάφη και οι ανθηρές πόλεις του Βυζαντίου προκαλούσαν πάντοτε τον φθόνο των γειτόνων του.
α) Έτσι οι Πέρσες, οι Άραβες και οι Σελτζούκοι Τούρκοι εποφθαλμιούσαν τη Μικρά Ασία, την Εγγύς Ανατολή και τα μεγάλα νησιά του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου,
β) Για τα βυζαντινά εδάφη της Βαλκανικής η απειλή προερχόταν από τους Αβάρους, τους Σλάβους και τους Βούλγαρους.
Κατά τον 7ο, τον 8ο και τον 9ο αιώνα η Βυζαντινή Αυτοκρατορία υπέστη μεγάλες απώλειες και συρρικνώθηκε στα εδάφη της στην κυρίως Ελλάδα και στη Μικρά Ασία. Χάνοντας οριστικά προς όφελος των Αράβων ιστορικά εδάφη και πόλεις, όπως η Ιερουσαλήμ, η Αλεξάνδρεια και η Αντιόχεια (έδρες πατριαρχείων), το Βυζάντιο μετατράπηκε σταδιακά σε μια ελληνική αυτοκρατορία με το Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης να κατέχει πλέον αδιαφιλονίκητα τα πρωτεία στα θρησκευτικά ζητήματα και στην εκκλησιαστική τάξη, τουλάχιστον στην Ανατολή.
Εξάλλου τον 7ο αιώνα τερματίστηκε η βυζαντινή κυριαρχία στη Δύση με εξαίρεση τη Σικελία, τη Μπολόνια, τη Ραβέννα και τη Βενετία.
Γιατί ονομάστηκε ο Ηράκλειος στρατιώτης-αυτοκράτορας;
Κυρίαρχη μορφή του πρώτου μισού του 7ου αιώνα υπήρξε ο αρμενικής καταγωγής αυτοκράτορα Ηράκλειος (610-641). Ήταν ο στρατιώτης-αυτοκράτορας, αφού οδηγούσε ο ίδιος το στρατό του εναντίον των Περσών. Τεράστιας σημασίας για το ηθικό των Βυζαντινών ήταν η ανακατάληψη των πόλεων που είχαν κατακτηθεί από τους Άραβες και πάνω απ' όλα η επιστροφή του Τιμίου Σταυρού που είχαν αρπάξει οι Πέρσες.
Ποιες αλλαγές επέβαλε ο Ηράκλειος στην αυτοκρατορία;
Οι αλλαγές που επέβαλε ο Ηράκλειος στην Αυτοκρατορία ήταν:
α) η χρήση της ελληνικής γλώσσας,
β) αντικατάσταση του ρωμαϊκού τίτλου «αυτοκράτωρ» με τον ελληνικό όρο «βασιλεύς», τον οποίο εξάλλου χρησιμοποιούσαν και οι Πέρσες.
Πώς ο Ηράκλειος αναδείχτηκε σε δεινό διπλωμάτη;
Ο Ηράκλειος αναδείχθηκε και σε δεινό διπλωμάτη, καθώς κατάφερε να καταστήσει τους Χαζάρους ουδέτερους, το χανάτο (βασίλειο) των οποίων καταλάμβανε την Κεντρική Ασία, και να αντιμετωπίσει έτσι ευκολότερα τους Πέρσες.
Ποια προβλήματα είχε ν’ αντιμετωπίσει η αυτοκρατορία από τον 7ο μέχρι τον 9ο αι;
α) Στις αρχές του 7ου αιώνα εμφανίστηκε μια άλλη μεγάλη δύναμη που έμελλε να κυριαρχήσει για αιώνες στο χώρο της Μεσογείου, από την Εγγύς Ανατολή μέχρι την ιβηρική χερσόνησο, και εκμεταλλευόμενη την αμοιβαία εξασθένηση των Βυζαντινών και των Περσών από τους μεταξύ τους πολέμους άρχισε επιδρομές το 634 και κατέλαβε μέσα σε λίγα χρόνια τη Συρία, την Παλαιστίνη και την Αίγυπτο. Ήταν το Ισλάμ και οι Άραβες, οι οποίοι μάλιστα φτάνοντας μέχρι την Κωνσταντινούπολη, την πολιόρκησαν για τέσσερα χρόνια (674-678). Οι επιδρομές τους συνεχίστηκαν και τον 8ο αιώνα στη Μικρά Ασία ενώ πολιόρκησαν την Κωνσταντινούπολη (717-721) για ακόμα μια τετραετία χωρίς επιτυχία.
β) Στις αρχές του 9ου αιώνα κατέλαβαν στρατηγικού χαρακτήρα βυζαντινές κτήσεις όπως η Κρήτη (816), η Σικελία (831) και το Μπάρι.
γ) Την ίδια περίοδο στη Βαλκανική το βουλγαρικό βασίλειο εμφανιζόταν ως απειλητικός ανταγωνιστής του Βυζαντίου.
Ποια η εσωτερική πολιτική της δυναστείας των Ισαύρων;
Στα χρόνια της βασιλείας του Λέοντος Γ' αναδιοργανώθηκε η διοίκηση και η άμυνα του κράτους. Τα σημαντικότερα μέτρα ήταν :
α) η διαίρεση του κράτους σε «θέματα», διοικητικές και στρατιωτικές περιφέρειες,
β) ο σαφής καθορισμός του αριθμού και των αρμοδιοτήτων των αξιωματούχων των ανακτόρων και
γ) τέλος η δημιουργία ενός αξιόμαχου στρατεύματος από στρατιώτες καλλιεργητές.
Η εικονομαχία
Η εικονομαχία, όπως δηλώνει και η λέξη, ήταν μια διαμάχη για τις εικόνες, η οποία όμως έλαβε ανεξέλεγκτες διαστάσεις και εξελίχθηκε σε εμφύλια σύγκρουση που ταλάνισε το Βυζάντιο από τις αρχές του 8ου ως τα μέσα του 9ου αιώνα.
Αιτία: Η μαζική και απόλυτη λατρεία των εικόνων, στις οποίες αποδίδονταν μαγικές ιδιότητες από τους πιστούς και η οποία είχε ανησυχήσει την κοσμική και εκκλησιαστική ηγεσία της αυτοκρατορίας, η οποία έβλεπε στην εικονολατρία την απειλή της ειδωλολατρίας.
Το περιεχόμενο του φαινομένου: Η εικονομαχία, πέρα από το θεολογικό περιεχόμενο της, είχε σαφείς κοινωνικές και γεωγραφικές αναφορές, εκφράζοντας τη διάσταση δυο κόσμων της αυτοκρατορίας.
Η κοινωνική βάση: Στους εικονολάτρες συγκαταλέγονταν τα φτωχά στρώματα, οι γυναίκες, οι μοναχοί και οι κάτοικοι της Ελλάδας, ενώ οι εικονοκλάστες είχαν γερά ερείσματα στο αυτοκρατορικό περιβάλλον, στην αριστοκρατία και στις ανατολικές επαρχίες, όπου οι επιρροές του μονοφυσιτισμού και των αφηρημένων θρησκευτικών αντιλήψεων του ιουδαϊσμού και του ισλαμισμού ήταν ισχυρότερες.
Η αντιμετώπιση του θέματος των εικόνων : Με εξαίρεση το τελευταίο τέταρτο του 8ου αιώνα, όπου επικράτησε μια ήπια και συναινετική πολιτική στο θέμα των εικόνων υπό την επιρροή της αυτοκράτειρας Ειρήνης, η περίοδος από το 726 έως το 842 σημαδεύτηκε από μια άγρια πολιτική μισαλλοδοξίας και διωγμών των εικονολατρών.
Η λύση στο πρόβλημα των εικόνων:
Η επίσημη αναστήλωση των εικόνων το 843, η οποία ήταν αποτέλεσμα συμβιβασμού που δεχόταν το βαθύτερο νόημα που εξέφραζαν οι εικόνες και το οποίο επέφερε την εσωτερική γαλήνη, αποτέλεσε το έναυσμα για μια αναγέννηση του βυζαντινού κράτους και του ελληνικού πολιτισμού.
