Η μεγάλη εποχή του Ερμητισμού

 

                         Η μεγάλη εποχή του Ερμητισμού

Με τον όρο “Ερμητισμός” ονομάζεται ένα ποιητικό κίνημα της δεκαετίας του 1930 στην Ιταλία, που χαρακτηρίζεται από συνθέσεις σύντομες, πλούσιες σε συμβολισμούς με μία βασική σύνταξη και περιορισμένο λεξιλόγιο. Ο όρος προέρχεται από τον Έλληνα θεό Ερμή, ο οποίος σύμφωνα με τον Πλάτωνα είναι ο     “διερμηνέας” και ο “αγγελιαφόρος” θεός.

Οι ερμητικοί ποιητές ακολουθούν την πορεία των Γάλλων παρακμιακών ποιητών, όπως των Mallarmé, Rimbaud,Verlaine e Valéry και αντιπροσωπεύουν μία ομάδα ποιητών που δύσκολα κανείς μπορεί να κατανοήσει. Επιδιώκουν να δημιουργήσουν μία ποίηση ουσιώδη, η οποία δεν θα είναι ρητορική, συναισθηματική, επαναστατική αλλά με την απλότητά της θα δώσει φωνή στην τραγική κατάσταση του ατόμου ανάμεσα σε δυο παγκόσμιους πολέμους. Για τους ερμητικούς είναι θεμελιώδης η χρήση της τεχνικής της αναλογίας και της συναισθησίας.

Σ’ αυτό το λογοτεχνικό ρεύμα το άρρητο και το υπονοούμενο αντικαθιστούν την σαφήνεια. Δεν γίνεται, μέσω αυτής, - όπως στον υπερρεαλισμό - καταγραφή του ασυνείδητου, αλλά, όπως αναφέρει κι ο Giacomo Debenedetti, εκφράζει την συνείδηση «που δεν επιδιώκει να ταυτιστεί με τον έξω κόσμο». Ουσιαστικά, «καταργεί το αντικείμενο και τείνει να καταστεί αντικείμενο του εαυτού της». Έτσι, παρατηρούμε σ’ αυτή μιαν ιρασιοναλιστική παραμόρφωση των συμβόλων του ποιητή. Με άλλα λόγια, ερμητισμό μπορούμε να ονομάσουμε «την προσωπική χρήση των δεδομένων κοινών συμβόλων και την δημιουργία ιδιωτικών συμβόλων που απηχούν πολύ περιορισμένα και έμμεσα στην κοινή φαντασία. Μπορούμε να τον θεωρήσουμε, λοιπόν, σαν μια απεριόριστη ιρασιοναλιστική συμβολοποιΐα, που δεν έχει κανένα αντίβαρο στην κοινή αφαιρετική αντίληψη» (Β. Νησιώτης).

Πολλοί ποιητές αυτής της περιόδου, εξαντλημένοι από τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο και απογοητευμένοι από τη φασιστική κοινωνία καταφεύγουν στην ποίηση για να καλύψουν την αδιαφορία τους για τα πολιτικά, οι οποίοι στην πραγματικότητα δεν αδιαφορούν αλλά σιωπούν, επειδή αρνούνται να συναινέσουν στο φασιστικό καθεστώς το οποίο δεν ασπάζονται. Στρέφονται σε άλλα ενδιαφέροντα και θίγουν άλλα θέματα πιο προσωπικά και υπαρξιακά, στα οποία ο φασισμός δεν μπορούσε να επιβάλει κανέναν νόμο, ούτε να εκφράσει άποψη. 

Giuseppe Ungaretti (1888-1970), Eugenio Montale (1896-1981) ο μεγαλύτερος ίσως Ιταλός ποιητής του 20^ου αιώνα, Salvatore Quasimodo (1901-1968) ακολουθούν το στιλ και τη φιλοσοφία αυτής της σχολής. Εκτός από τους τρεις μεγάλους ποιητές που ήδη αναφέρθηκαν, εκ των οποίων οι Quasimodo και Montale, τιμήθηκαν με Βραβείο Νόμπελ, οφείλουμε να μνημονεύσουμε και τους Alfonso Gatto, Mario Luzi και Vittorio Sereni.

Τζουζέπε Ουνγκαρέττι (Giuseppe Ungaretti)

 

Ο Τζουζέπε Ουνγκαρέττι (Giuseppe Ungaretti, 8 Φεβρουαρίου 1888 - 1 Ιουνίου 1970) ήταν Ιταλός μοντερνιστής ποιητής, δημοσιογράφος, δοκιμιογράφος, κριτικός και ακαδημαϊκός. Κορυφαίος εκπρόσωπος της πειραματικής τάσης, γνωστής ως “ερμητισμός”, ήταν ένας από τους σημαντικότερους συντελεστές στην ιταλική λογοτεχνία του 20ού αιώνα. Επηρεασμένος από τον συμβολισμό, ευθυγραμμίστηκε για λίγο με τον φουτουρισμό. Όπως πολλοί φουτουριστές, πήρε εθνικιστική θέση κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Ουνγκαρέττι έκανε το ντεμπούτο του ως ποιητής ενώ μαχόταν στα χαρακώματα. Με το έργο του συνέβαλε αποφασιστικά στην απαγκίστρωση της ιταλικής ποίησης του 20ού αιώνα από μια σειρά παραδοσιακά στοιχεία, όπως το μέτρο, οι λυρικές υπερβολές και οι ρητορισμοί.

San Martino Del Carso

Απ’ αυτά τα σπίτια

τίποτε άλλο δεν έχει μείνει

παρά μόνον ερείπια

 Απ’ όλους εκείνους

που βαδίζαμε μαζί

κανείς δεν έχει μείνει

Μα στην καρδιά μου

κανένας σταυρός δεν λείπει

Είν’ η καρδιά μου

η πιο βασανισμένη απ’ όλες τις χώρες.

 (27 Αυγούστου 1916)

 

Αστέρι

Αστέρι, μοναδικό μου αστέρι,

στην φτώχεια ετούτης της νυχτιάς, μόνο,

για μένα, λάμψε,

μες στην μοναξιά, λάμψε·

Όμως, για μένα, αστέρι,

που ποτέ δεν σταματά να φέγγει, τ’ ομολογώ,

στις λίγες στιγμές που σου δόθηκαν,

μ’ έλουσες μ’ ένα φως

που έκανε ακόμη πιο σκληρή

την απόγνωσή μου.

 (1966)

 

Αγρυπνία

Ολάκερη νύχτα

ριγμένος πλάι

σ’ έναν σφαγιασμένο

σύντροφο

με τα σφιγμένα

δόντια του

στραμμένα κατά την πανσέληνο

με το πρήξιμο

των χεριών του

να ’χει εισχωρήσει

μέσα στη σιωπή μου

έγραψα

γράμματα γεμάτα έρωτα

Ποτέ μου δεν υπήρξα

τόσο

προσκολλημένος στη ζωή

 

(Ύψωμα Τέσσερα, 23 Δεκεμβρίου 1915)

 

Σαλβατόρε Κουαζίμοντο (Salvatore Quasimodo)

 

Ο Σαλβατόρε Κουαζίμοντο (Salvatore Quasimodo,20 Αυγούστου 1901 – 14 Ιουνίου 1968) ήταν Ιταλός μυθιστοριογράφος, δημοσιογράφος και ποιητής. Μαζί με τους Εουτζένιο Μοντάλε, Ουμπέρτο Σάμπα και Τζουζέππε Ουνγκαρέττι θεωρείται από τους πιο χαρακτηριστικούς εκπροσώπους της ιταλικής ποίησης του 20ού αιώνα. Τιμήθηκε το 1959 με το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας, ενώ κέρδισε και τα βραβεία Premio San Babila (1950), Premio Etna-Taormina (1953) και Premio Viareggio (1958). Πολλά βιβλία του έχουν μεταφραστεί και κυκλοφορούν και στα ελληνικά. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο η ποίησή του στράφηκε στον ανθρώπινο πόνο και στην αναζήτηση ανθρώπινων αξιών: Κι αμέσως βράδιασε, Μέρα με τη μέρα, Η ζωή δεν είναι όνειρο.

Συχνά μια παραλία…

Συχνά μια παραλία
φεγγοβολάει από άστρα που γιορτάζουν.
Κυψέλες θειάφι
πάνω από το κεφάλι μου αιωρούνται.

Καιρός για τα μελίσσια· και το μέλι
είναι μες στο λαιμό μου,
που μόλις του ’λειψε ο ήχος.
Ένα κοράκι τριγυρνά, το μεσημέρι
πάνω από τις αμμόπετρες τις γκρίζες.

Αγαπημένε αέρα! Του ήλιου σου η γαλήνη
το θάνατο υποβάλλει
κι’ η νύχτα λόγια από άμμο,

από πατρίδα πια χαμένη.

Μετάφραση: Κούλης Αλέπης

Το καταφύγιο των πουλιών

Εκεί ψηλά ένα πεύκο λυγισμένο
σκύβει προσεχτικά την άβυσσο ν’ ακούσει
με διπλωμένο σαν το τόξο τον κορμό του.

Βρίσκουν σ’ αυτό καταφυγή τα νυχτοπούλια
κι όταν το υφάδι της η νύχτα πλέκει
από φτεροκοπήματα γοργά αντηχάει.

Εκεί έχει μια φωλιά της κ’ η καρδιά μου
καθώς μετέωρη στο σκότος σταματάει
ν’ αφουγκρασθεί κάποια φωνή μέσα στη νύχτα.

Μετάφραση: Παν. Χρ. Χατζηγάκης

Και το φόρεμά σου είναι λευκό

Έχεις σκύψει το κεφάλι και με κοιτάς·
και το φόρεμά σου είναι λευκό,
και το ένα σου στήθος ξεπροβάλλει μέσα από τη χαλαρή
δαντέλα του αριστερού σου ώμου.

Το φως με ξεπερνά· τρεμοπαίζει
και πέφτει στα γυμνά σου μπράτσα.

Σε βλέπω πάλι. Οι λέξεις σου
ήταν γρήγορες, σφιχτές,
μου ελαφρύναν την καρδιά
από το βάρος μιας ζωής
φαντασμαγορικής.

Ήταν βαθύς ο δρόμος
όπου ο άνεμος κατέβαινε
κάποιες νύχτες του Μαρτίου
και μας ξυπνούσε ξένους
όπως την πρώτη φορά.

Μετάφραση: Χάρης Βλαβιανός

 

Εουτζένιο Μοντάλε (Eugenio Montale)

Ο Εουτζένιο Μοντάλε (Eugenio Montale, 12 Οκτωβρίου 1896 – 12 Σεπτεμβρίου 1981) ήταν Ιταλός ποιητής και μεταφραστής και πεζογράφος, που το 1975 βραβεύθηκε με το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας. Θεωρείται από πολλούς ως ο μεγαλύτερος Ιταλός λυρικός ποιητής από την εποχή του Τζάκομο Λεοπάρντι.

Φίλοι μου, μην πιστεύετε στα έτη φωτός

Φίλοι μου, μην πιστεύετε στα έτη φωτός
στον καμπύλο ή επίπεδο χωροχρόνο.
Η αλήθεια βρίσκεται μες στα χέρια μας
αλλά είναι άπιαστη και ξεγλιστρά σαν χέλι.
Ούτε και οι νεκροί θέλησαν ποτέ να την συλλάβουν
για να μην ξανά-ξεπέσουν ανάμεσα στους ζωντανούς, εκεί
όπου όλα είναι δύσκολα, όλα είναι ανώφελα.

Μονόλογος

Δεν ξεπροβάλλω πια
στο παραπέτο,
για να δω αν φθάνει η άμαξα με τʼ άλογα
που φέρνει τους μαθητές από τους Βαρναβίτες.
Εξάλλου μακρά διαστήματα ζωής
μοιάζουν να ακυρώθηκαν
ανόητος μου φαίνεται εκείνος που πιστεύει
ότι δεν πάσχει από παύσεις η ζωή
δεν πρόκειται για θάνατο και για νεκραναστάσεις
αλλά για παρατεταμένες καταβάσεις στον Άδη
όπου αναβράζει ό,τι δεν έφθασε ως το σημείο ρήξης
αυτό όμως θα σήμαινε το θάνατο που απεχθανόμαστε
κι έτσι ευαρεστούμαστε με μιαν αναμπουμπούλα
που μοιάζει με μακρινή βροντή,
κάτι συμβαίνει τώρα στην Υφήλιο
μια αναζήτηση ταυτότητας
ενός τρόπου για να ξεκινήσει πάλι
κι εμείς σε ρυμουλκό, απομεινάρια
που τα ξεφορτώνονται
ή μόνο του πέφτει το καθένα.