Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΕΥΡΩΠΗ (6ος - 12ος ΑΙΩΝΑΣ) - ΜΕΡΟΣ Β΄

ΑΚΜΗ ΚΑΙ ΠΑΡΑΚΜΗ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ

(867-1453 μ.Χ.)

Ποιες αλλαγές σημειώθηκαν στη διάρκεια της Μακεδονικής Δυναστείας στον εσωτερικό και τον εξωτερικό τομέα;

Οι δύο αιώνες της Μακεδονικής Δυναστείας (867-1054) αποτέλεσαν για το Βυζάντιο μια μακρά περίοδο ευημερίας, εδαφικής επέκτασης και πολιτισμικής ακτινοβολίας.

Στον εσωτερικό τομέα:

α) Κυβέρνησαν σπουδαίοι αυτοκράτορες, οι οποίοι διέθεταν μεγάλες στρατιωτικές διοικητικές και πνευματικές αρετές.

β) Ήταν μια εποχή εσωτερικής αναδιοργάνωσης, κατά την οποία : i) ισχυροποιήθηκε ο αυτοκρατορικός θεσμός, ii) η κεντρική εξουσία περιορίστηκε, iii) η επιρροή των μεγαλογαιοκτημόνων αυξήθηκε και iv) εξυγιάνθηκαν τα οικονομικά του κράτους.

Στον εξωτερικό τομέα είχε φτάσει η ώρα της μεγάλης αντεπίθεσης.

α) Οι δυνάμεις των Βυζαντινών αναχαίτισαν τους Άραβες και ανακατέλαβαν την Κρήτη, την Κύπρο, την Αντιόχεια και τη Δαμασκό στη δεκαετία του 960,

β) ο Βασίλειος ο Βουλγαροκτόνος το 1014 έδωσε το τελειωτικό χτύπημα στους Βούλγαρους με τη συντριπτική νίκη του στη Μακεδονία.

γ) Οι σχέσεις της ορθόδοξης με την παπική εκκλησία, οι οποίες κατά το διάστημα 858-863 είχαν φτάσει σε ρήξη, εξακολουθούσαν αυτή την περίοδο να επιδεινώνονται, με κατάληξη το οριστικό Σχίσμα των δύο εκκλησιών το 1054.

δ) Στο μεταξύ η επιρροή της ελληνικής εκκλησίας είχε επεκταθεί στην Ανατολική Ευρώπη ήδη από τα τέλη του 9ου αιώνα, οδηγώντας στον εκχριστιανισμό των Βουλγάρων, των Σέρβων και των Ρώσων. ε) Ο βυζαντινός πολιτισμός την περίοδο των Μακεδόνων έφτασε στο απόγειο του, ιδιαίτερα κατά τη βασιλεία των λογίων Λέοντος ΣΤ΄ του Σοφού (886-912) και Κωνσταντίνου Ζ' (913-959).

 Ποια είναι τα αίτια της κρίσης της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας κατά τον 11ο αι.;

Μετά το θάνατο του Βασίλειου Β' το 1025 η Βυζαντινή Αυτοκρατορία εισήλθε σε περίοδο βαθιάς και πολύπλευρης κρίσης, η οποία παρά τις φιλότιμες προσπάθειες άξιων αυτοκρατόρων, όπως ο Αλέξιος Α' Κομνηνός, αποτέλεσε ενδημικό γνώρισμα του βυζαντινού κράτους και της βυζαντινής κοινωνίας μέχρι την Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους σταυροφόρους της Δύσης το 1204.

α) Το 1071 η Μικρά Ασία, η σημαντικότερη επαρχία της Αυτοκρατορίας, έπεσε στα χέρια των Τούρκων.

β) Το Μπάρι, η τελευταία βυζαντινή κτήση στην Ιταλία, καταλήφθηκε από τους Νορμανδούς.

γ) Στη βαλκανική χερσόνησο :

i) οι επιδρομές των Πετσενέγκων και των Ούγγρων είναι συνεχείς,

ii) η διαρκής ενίσχυση των Σέρβων και των Κροατών και

iii) η νορμανδική εισβολή, που άρχισε το 1081 από το Δυρράχιο και εξαπλώθηκε μέχρι τη Θεσσαλία και τη Μακεδονία ασκούσαν ασφυκτική πίεση στο Βυζάντιο.

δ) Η παρουσία των σταυροφορικών στρατευμάτων στα εδάφη και στην πρωτεύουσα της Αυτοκρατορίας επιδείνωσαν την κατάσταση.

ε) Η ναυτική ηγεμονία των Βυζαντινών είχε σχεδόν εκμηδενιστεί και μια νέα ναυτική δύναμη ξεπρόβαλε και έμελλε να κυριαρχήσει στην Ανατολική Μεσόγειο για τα επόμενα 500 χρόνια, η Βενετία. Εξασφαλίζοντας προνόμια από τους Βυζαντινούς και εμπορικές βάσεις στην Κωνσταντινούπολη οι Βενετοί πήραν στα χέρια τους το διαμετακομιστικό εμπόριο.

 Ποιοι ήταν οι βασικότεροι παράγοντες που συνέβαλαν στην παρακμή της Βυζαντινής αυτοκρατορίας;

Οι παράγοντες που συνέβαλαν στην παρακμή και την παράδοση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας στους Δυτικούς το 1204 και στους Τούρκους το 1453 ήταν:

α) Η αποδυνάμωση της κεντρικής εξουσίας προς όφελος των πανίσχυρων γαιοκτημόνων,

β) η διαφθορά των αξιωματούχων και οι συνεχείς μηχανορραφίες,

γ) η αναξιοκρατία και η εξαφάνιση της αυστηρής ιεραρχικής τάξης,

δ) η εγκατάλειψη του θεσμού του στρατιώτη-γεωργού, με συνέπεια την αποσύνθεση του στρατού και την προσφυγή στη «βοήθεια» ξένων και εχθρικά διακείμενων προς το Βυζάντιο μισθοφόρων,

ε) η άδικη φορολογική πολιτική,

στ) η υποτίμηση του νομίσματος και

ζ) η εξάντληση των αποθεμάτων του κράτους.

Ποια ήταν τα γνωρίσματα του Βυζαντινού κράτους που του επέτρεψαν να κυριαρχήσει στον τότε γνωστό κόσμο;

Το βυζαντινό κράτος κυριάρχησε για αιώνες στη Νοτιοανατολική Ευρώπη, στην Ανατολική Μεσόγειο και στη Μικρά Ασία καθώς :

α) Το Βυζάντιο διέθετε ένα συγκεντρωτικό σύστημα εξουσίας με επικεφαλής έναν παντοδύναμο αυτοκράτορα, πλαισιωμένο από μορφωμένους αξιωματούχους και μια ευέλικτη και αποτελεσματική δημόσια διοίκηση.

β) Ο αυτοκράτορας θεωρούνταν ο εκπρόσωπος του θεού για τα κοσμικά ζητήματα και ο πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως για τα θρησκευτικά. Η βούληση του αυτοκράτορα ήταν όμως ισχυρότερη από εκείνη του πατριάρχη, ακόμα και σε εκκλησιαστικά ζητήματα.

γ) Η διοικητική ομοιογένεια, η συσσώρευση διπλωματικών και γραφειοκρατικών δεξιοτήτων, η μεγάλη στρατιωτική παράδοση και η κατοχή προηγμένης για την εποχή τεχνολογίας σε συνδυασμό με μια ισχυρή οικονομία και μια μεγάλη πολιτισμική ακτινοβολία, κατέστησαν τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, τη μεγαλύτερη δύναμη στη Μεσαιωνική Ευρώπη μέχρι το τέλος της χιλιετίας.

 ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Ποιοι παράγοντες αποτελούν υπόβαθρο για την ανάπτυξη του Βυζαντινού πολιτισμού;

Οι παράγοντες που συνέβαλαν στην ανάπτυξη του Βυζαντινού πολιτισμού ήταν:

α) Η ελληνιστική και ρωμαϊκή πνευματική παράδοση.

β) Το υψηλό ποσοστό των εγγραμμάτων που σήμαινε ότι υπήρχε φυτώριο πνευματικών δημιουργών κι ένα στοιχειωδώς μορφωμένο κοινό που γινόταν κοινωνός της πολιτισμικής παραγωγής.

 Ποιες είναι οι σημαντικότερες μορφές έκφρασης του Βυζαντινού πολιτισμού;

Οι σημαντικότερες μορφές έκφρασης του Βυζαντινού πολιτισμού είναι:

α) Η εκπαίδευση,

β) Τα ποιήματα που γράφτηκαν σε κλασικό ιδίωμα κατά τον 6ο αι.,

γ) Ο πρωτότυπος λαϊκός πολιτισμός θρησκευτικού χαρακτήρα,

δ) Η μουσική και η εικόνα,

ε) Θρησκευτικοί ύμνοι και λατρευτικοί ψαλμοί,

στ) Η βυζαντινή τέχνη, η εικονογραφία και η εκκλησιαστική αρχιτεκτονική.

Η εκπαίδευση στο Βυζάντιο

Η βασική εκπαίδευση απευθυνόταν σε όλους τους υπηκόους της Αυτοκρατορίας, ανεξάρτητα από το φύλο και τον τόπο κατοικίας τους, ενώ στην ανώτερη δημόσια εκπαίδευση συνήθως είχαν πρόσβαση οι νέοι με αριστοκρατική καταγωγή. Ονομαστό ήταν το «Πανεπιστήμιο» της Κωνσταντινούπολης, ενώ αξιόλογες σχολές ιδρύθηκαν μετά το 1204 στη Θεσσαλονίκη και στην Τραπεζούντα. Σε αντίθεση με τη φιλοσοφία, που ήταν μάθημα του πανεπιστημίου, η θεολογία διδασκόταν στις εκκλησιαστικές σχολές, κυρίως στην πατριαρχική ακαδημία της Κωνσταντινούπολης.

 Πώς εκφράζεται η καλλιτεχνική δημιουργία του Βυζαντίου;

Το ενδιαφέρον για τους κλασικούς της ελληνικής Αρχαιότητας διατηρήθηκε ζωηρό σε όλη τη διάρκεια του βίου της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Τα ποιήματα που γράφτηκαν με βάση τα κλασικά πρότυπα κατά τον 6ο αιώνα συγκαταλέγονται στα καλύτερα έμμετρα έργα Ελλήνων της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και δεν είχαν παγανιστικό χαρακτήρα. Τα πιο καλοδιατηρημένα χειρόγραφα των κλασικών έργων προέρχονται από την Κωνσταντινούπολη του 9ου και 10ου αιώνα.

                Ποια στήριξη είχε ο πολιτισμός από την εξουσία;

Τα βυζαντινά γράμματα γνώρισαν ιδιαίτερη άνθηση από τον 9ο ως το 12ο αιώνα. Οι αυτοκράτορες Λέων ΣΤ' (886-912) και ο γιος του Κωνσταντίνος Ζ' (913-959), λόγιοι οι ίδιοι με ευρυμάθεια και πάθος για τον πολιτισμό, ευνόησαν τον πολιτισμό.

Σπουδαία προσφορά του Κωνσταντίνου υπήρξε η συγγραφή υπό την εποπτεία του ενός μεγάλου εγκυκλοπαιδικού έργου, από το οποίο σώζονται μόνο αποσπάσματα, πολύτιμη πηγή για τους θεσμούς και την κοινωνία στο Βυζάντιο. Η θεολογία και η φιλοσοφία καλλιεργήθηκαν από κορυφαίους διανοητές όπως ο Φώτιος (820-893) και ο Μιχαήλ Ψελλός (1018-1096). Ο Φώτιος «το δυνατότερο πνεύμα, ο πιο έξοχος πολιτικός και ο πιο εύστροφος διπλωμάτης που ανέβηκε ποτέ στον πατριαρχικό θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως» - δεν ήταν γνωστός μόνο για τις διαμάχες του με την παπική εκκλησία αλλά και για το μεγαλόπνοο θεολογικό του έργο.

Ο Ψελλός μας άφησε σπουδαίο φιλοσοφικό έργο, στο οποίο επιχείρησε κατά τα πλατωνικά πρότυπα να ενοποιήσει τη γνώση, συνθέτοντας την ιστορία, τη φιλοσοφία, τις φυσικές επιστήμες και τη θεολογία. Η ιστορική συγγραφή, η κωδικοποίηση και η διδασκαλία του δικαίου ανθούν εξίσου αυτή την περίοδο.

 Ποια η μορφή του λαϊκού πολιτισμού;

Στο Βυζάντιο, παράλληλα με το λόγιο πολιτισμό αναπτύχθηκε ένας πρωτότυπος λαϊκός πολιτισμός, θρησκευτικού χαρακτήρα, που αφομοιώθηκε από όλες τις κοινωνικές τάξεις.

Σε ένα χριστιανικό κράτος του Μεσαίωνα όπως η Βυζαντινή Αυτοκρατορία, όπου η χριστιανική πίστη και λατρεία ήταν ο συνεκτικότερος δεσμός της κοινωνίας, ήταν φυσικό τα ζητήματα της θρησκείας να αποτελέσουν κύρια πηγή έμπνευσης της πρωτότυπης σε μορφή και περιεχόμενο πνευματικής δημιουργίας. Οι βυζαντινοί βίοι αγίων, ευρείας κυκλοφορίας του 6^ου αιώνα, διαβάζονταν από όλους τους Βυζαντινούς, από τον αυτοκράτορα ως τους τελευταίους υπηκόους του. Ο νέος λαϊκός πολιτισμός δεν εξαντλείτο όμως στο βιβλίο και στο γραπτό λόγο. Νέες μορφές και ιδιώματα συγκινούσαν πλέον τον μέσο άνθρωπο: η μουσική και η εικόνα.

Ποιος είναι ο ρόλος των θρησκευτικών ύμνων και των λατρευτικών ψαλμών;

Οι θρησκευτικοί ύμνοι και οι λατρευτικοί ψαλμοί έδωσαν μια δραματική διάσταση στη θεία λειτουργία από τον 6ο αιώνα, ενώ οι εικόνες πλημμύρισαν το βυζαντινό κόσμο. Εικόνες και λείψανα -το Άγιο πρόσωπο του Χριστού στην Έδεσσα, ο Τίμιος Σταυρός στην Ιερουσαλήμ, η Εικόνα της Παρθένου στην Κωνσταντινούπολη- έγιναν τα φυλαχτά της αυτοκρατορίας, καθώς προικίζονταν με θαυματουργές ιδιότητες. Η νέα λατρεία ήταν μια έξαρση της πίστης προς ιερά πράγματα, ενώ ο ενθουσιασμός των προηγουμένων αιώνων είχε επικεντρωθεί σε αγίους ανθρώπους.

 Ποια η μορφή της βυζαντινής τέχνης;

Η βυζαντινή τέχνη, η εικονογραφία και η εκκλησιαστική αρχιτεκτονική προκαλούν ακόμα το θαυμασμό όλων μας και συντηρούν ζωντανό και διαχρονικό τον βυζαντινό πολιτισμό. Το μεγαλύτερο μνημείο του βυζαντινού κόσμου, απαράμιλλο για αιώνες σε όλη την Ευρώπη, ήταν η Αγία Σοφία στην Κωνσταντινούπολη (539). Με την πλούσια διακόσμηση και τις τεράστιες διαστάσεις της συμβόλιζε την ισχύ της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και του χριστιανισμού της Ανατολής. Ήταν το καύχημα του Ιουστινιανού, συνδυάζοντας τη ρωμαϊκή αυτοκρατορική μεγαλοπρέπεια με την ελληνική αφηρημένη σκέψη. Ο Ιουστινιανός έχτισε εκκλησίες στο ρυθμό της βασιλικής σε όλη την επικράτεια, ενώ η βυζαντινή τέχνη διαδόθηκε στην ιταλική χερσόνησο με επίκεντρο τη Ραβέννα, τη δεύτερη πρωτεύουσα του κράτους. Την περίοδο της Δυναστείας των Μακεδόνων η εκκλησιαστική αρχιτεκτονική κατέληξε στο σταυροειδή ναό με τρούλο. Πρόκειται για μικρούς ναούς με μεγαλοπρεπή διακόσμηση. Οι τοιχογραφίες και η εικονογράφηση των ναών ακολουθούν μια αυστηρή ιεραρχία.

           Ποια είναι η επιρροή του βυζαντινού πολιτισμού;

Η επιρροή του βυζαντινού πολιτισμού πέρα από τα σύνορα της αυτοκρατορίας και τα όρια του ελληνικού κόσμου ήταν μεγάλη. Η βυζαντινή θρησκευτική τέχνη αποτέλεσε πρότυπο για τους Σέρβους και τους Βούλγαρους στα Βαλκάνια, για τις χώρες του Καυκάσου και το ρωσικό πριγκιπάτο του Κιέβου, ενώ οι Βυζαντινοί τεχνίτες ήταν περιζήτητοι ακόμα και στις ιταλικές πόλεις.

 Ποια είναι η μορφή της Κωνσταντινούπολης;

Η Κωνσταντινούπολη, η πρωτεύουσα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και η μεγαλύτερη σε πληθυσμό πόλη της Ευρώπης για περισσότερο από μία χιλιετία, διακρινόταν για το τριπλό Θεοδοσιάνειο τείχος της που την καθιστούσε απόρθητη. Η Κωνσταντινούπολη αποτέλεσε όχι μόνο το εμπορικό σταυροδρόμι Ευρώπης και Ασίας, το πολιτικό και θρησκευτικό κέντρο της Αυτοκρατορίας, αλλά και μια διαρκή και μεγάλη εστία πολιτισμού.

Στην Πόλη έζησαν και δημιούργησαν οι περισσότεροι συγγραφείς και καλλιτέχνες, εκεί δημιουργήθηκαν τα πρότυπα της εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής και της εικονογραφίας. Με τον αέρα της κοσμοπολίτικης μεγαλούπολης, η Κωνσταντινούπολη εντυπωσίαζε όσους την επισκέπτονταν, Βυζαντινούς και ξένους.

 ΣΛΑΒΟΙ ΚΑΙ ΒΟΥΛΓΑΡΟΙ

Ποια η σχέση Βυζαντινών με τους Σλαβικούς λαούς;

Το Βυζάντιο είχε πολιτισμικούς δεσμούς με τους σλαβικούς λαούς της Ανατολικής Ευρώπης (Ρώσους, Ρουθηνούς, Σέρβους και Βούλγαρους) ενώ για μεγάλα χρονικά διαστήματα οι Σέρβοι και οι Βούλγαροι ήταν υπήκοοι των Βυζαντινών ηγεμόνων.

Πότε εμφανίστηκαν τα σλαβικά φύλλα στην Ευρώπη και πού εγκαταστάθηκαν;

Μέχρι τα τέλη του 6ου αιώνα υπολογίζεται ότι οι σλαβικοί λαοί είχαν εγκατασταθεί κατά προσέγγιση στις περιοχές της Κεντρικής, Ανατολικής και Νοτιοανατολικής Ευρώπης όπου διαβιούν μέχρι σήμερα:

1) Οι δυτικοί Σλάβοι (Τσέχοι, Σλοβάκοι και Πολωνοί) εγκαταστάθηκαν στη Βοημία, στη Μοράβια, στις νότιες πλαγιές της οροσειράς των Καρπαθίων και ανατολικά του ποταμού Όντερ στην κοιλάδα του Βιστούλα.

2) Οι ανατολικοί Σλάβοι (Ρουθηνοί και Ρώσοι) εγκαταστάθηκαν βόρεια και ανατολικά του ποταμού Δνείστερου προς τις βαλτικές και φινικές περιοχές και στα δάση του άνω Βόλγα.

3) Οι νότιοι Σλάβοι εισέβαλαν στα εδάφη της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας διασχίζοντας το σύνορο του Δούναβη. Το 540 πολιόρκησαν την Κωνσταντινούπολη και τα επόμενα χρόνια διενέργησαν επιδρομές και εγκαταστάθηκαν στο μεγαλύτερο τμήμα της Βαλκανικής μέχρι το 10ο αιώνα αποτελούσαν το ισχυρότερο πληθυσμιακό στοιχείο της.

4) Οι Κροάτες πρωτοεμφανίστηκαν στη σημερινή Νότια Πολωνία και εποίκισαν τον άνω Σάβο και τη δαλματική ακτή.

5) Οι Σλοβένοι, εγκαταστάθηκαν στην περιοχή του άνω Δρίνα,

6) Οι Σέρβοι κατέλαβαν την περιοχή ανάμεσα στους ποταμούς Σάβο, Δρίνα και Δούναβη.

 Πού ιδρύθηκε το Βουλγαρικό κράτος και ποια η σχέση του με τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία;

Το πρώτο σλαβικό κράτος που δημιουργήθηκε τον 7ο αιώνα μέσα απ' αυτές τις μετακινήσεις στη Βαλκανική ήταν η Βουλγαρία· Οι Βούλγαροι ήταν τουρκογενής λαός από την Ασία, ο οποίος με την πάροδο των χρόνων και λόγω της μόνιμης σχέσης και επαφής με τους Νοτιοσλάβους αφομοιώθηκε φυλετικά, γλωσσικά και πολιτισμικά από εκείνους.

Το βουλγαρικό βασίλειο συνιστούσε για τρεις αιώνες τον σοβαρότερο κίνδυνο για τη βυζαντινή κυριαρχία στα Βαλκάνια. Η συντριπτική ήττα τους το 1014 κατέστησε τη Βουλγαρία βυζαντινή επαρχία για περισσότερα από 150 χρόνια. Σημαντικό βήμα για την πολιτισμική ένταξη των Βουλγάρων στην Ευρώπη ήταν ο εκχριστιανισμός τους μετά τη βάπτιση του Βούλγαρου πρίγκιπα Μπόρις ως χριστιανού το 865. Ο εκχριστιανισμός τους οφείλεται στην ιεραποστολική δράση των μοναχών Κύριλλου και Μεθόδιου, οι οποίοι κατευθύνθηκαν στη Βουλγαρία μετά την ιεραποστολική τους δράση στη Μοράβια.

 Ποια σχέση αναπτύχθηκε ανάμεσα στους Βυζαντινούς και τους Βούλγαρους;

 Μια από τις μεγαλύτερες διπλωματικές επιτυχίες του Βυζαντίου ήταν ο εκχριστιανισμός των Ρώσων, οι οποίοι πέρασαν στη σφαίρα επιρροής του τον 10ο αιώνα. Οι Ρώσοι μέχρι τον 9ο αιώνα δεν είχαν καταφέρει να εγκαθιδρύσουν μια στοιχειώδη, έστω, κρατική οντότητα. Έχοντας να αντιμετωπίσουν πλήθος εισβολέων από την Ανατολή, οι Ρώσοι αναμείχθηκαν με τους Σουηδούς, οι οποίοι, αφού εδραίωσαν την παρουσία τους στη Βόρεια Ρωσία τον 6^ο και τον 7ο αιώνα και προωθήθηκαν στο Νότο. Το 860 Ρώσοι και Μαγυάροι πολιόρκησαν την Κωνσταντινούπολη, αλλά αποσύρθηκαν γρήγορα. Το 878 οι Ρώσοι κατέλαβαν το Κίεβο και ίδρυσαν ένα χαλαρά οργανωμένο κράτος. Το κράτος του Κιέβου ανέπτυξε πολύ καλές σχέσεις με το Βυζάντιο, σε σημείο που ο βασιλιάς Βλαδίμηρος παντρεύτηκε την αδελφή του αυτοκράτορα Βασιλείου και βαπτίστηκε χριστιανός το 988. Το 1037 συγκροτήθηκε η μητρόπολη του Κιέβου ως «διοίκηση» του Πατριαρχείου της Κωνσταντινούπολης και μέχρι το 1240 όλοι οι μητροπολίτες, εκτός από δύο, ήταν Έλληνες.

 

 

 

Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΕΥΡΩΠΗ (6ος - 12ος ΑΙΩΝΑΣ) - ΜΕΡΟΣ Α΄

 

Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΕΥΡΩΠΗ (6ος - 12ος ΑΙΩΝΑΣ)

Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ ΣΤΟ ΣΤΑΥΡΟΔΡΟΜΙ ΕΥΡΩΠΗΣ ΚΑΙ ΑΣΙΑΣ

ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗ, ΕΚΚΛΗΣΙΑ, ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΡΗΓΜΑΤΑ ΚΑΙ ΕΞΩΤΕΡΙΚΕΣ ΑΠΕΙΛΕΣ

Ποιοι παράγοντες συνέβαλλαν στη δημιουργία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας;

α) Η στρατηγική θέση του Ανατολικού Ρωμαϊκού Κράτους, με κέντρο την Κωνσταντινούπολη, ως τμήματος της Ευρώπης, της Ασίας και της Αφρικής, σε έναν ενοποιημένο πολιτισμικά χώρο με δημογραφική επάρκεια,

β) Η ανεπτυγμένη οικονομία,

γ) Η υψηλού βαθμού κοινωνική και πολιτική οργάνωση και

δ) Οι πολλοί εγγράμματοι άνθρωποι, δημιουργούσαν ευνοϊκές προοπτικές για την εδραίωση ενός ισχυρού κράτους.

 Ποιοι παράγοντες οδήγησαν στην ανάπτυξη του Βυζαντινού Πολιτισμού ;

Οι παράγοντες που προκάλεσαν τη μετεξέλιξη του Ανατολικού Ρωμαϊκού Κράτους σε μια διακριτή από τη Δύση πολιτική και πολιτισμική οντότητα, τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία ήταν:

α) η βαθμιαία απομάκρυνση του Βυζαντίου από το ρωμαϊκό παρελθόν,

β) η επικράτηση της ελληνικής γλώσσας,

γ) οι ανατολικές επιρροές και

δ) ο χριστιανισμός.

Παρά τα μακρά διαλείμματα «βαρβαρικών» εισβολών και εξουσίας στα βαλκανικά της εδάφη, το Βυζάντιο διατήρησε για αιώνες τον πολιτικό έλεγχο της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, ενώ ως τα τέλη της πρώτης χιλιετίας η πολιτισμική του επιρροή είχε εξαπλωθεί σε ολόκληρη την Ανατολική Ευρώπη, διαμορφώνοντας ένα νέο πόλο ιστορικής εξέλιξης στη μεσαιωνική Ευρώπη.

 ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΒΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ

(6ος – 9ος αι.)

Γιατί η βασιλεία του Ιουστινιανού χαρακτηρίστηκε σημαντική;

Η βασιλεία του Ιουστινιανού θεωρήθηκε ως περίοδος σημαντικών εξελίξεων και πρωτοβουλιών σε όλους τους τομείς, καθώς συνδέθηκε με την προσπάθεια ανασύστασης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στο σύνολό της. Οι Βυζαντινοί αυτοκράτορες θεωρούσαν πάντοτε τους εαυτούς τους νόμιμους διαδόχους των Ρωμαίων αυτοκρατόρων, με δικαιώματα εξουσίας σε όλη την έκταση της πρώην ενιαίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

 Πώς ο Ιουστινιανός κατάφερε να ανασυστήσει τη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία;

Ο Ιουστινιανός κατάφερε, αν και με μεγάλο κόστος, να αποκαταστήσει τη «ρωμαϊκή» εξουσία στην ιταλική χερσόνησο, στο νοτιοανατολικό τμήμα της ιβηρικής χερσονήσου, στη Βόρεια Αφρική, στη Σικελία, στην Κορσική και στη Σαρδηνία χάρη :

α) στο μεγάλο πλεόνασμα του δημόσιου ταμείου, συνέπεια της συνετής οικονομικής διαχείρισης και της αποτελεσματικής φοροεισπρακτικής πολιτικής του αυτοκράτορα Αναστάσιου,

β) σε μια καλά οργανωμένη στρατιωτική μηχανή κάτω από τις διαταγές ικανότατων στρατηγών όπως ο Ναρσής και ο Βελισσάριος και

γ) στο ακαταμάχητο βυζαντινό ναυτικό.

 Πώς οργανώθηκε διοικητικά το κατακτημένο τμήμα της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας;

Η Νεάπολη και η Ρώμη καταλήφθηκαν το 536 και η Ραβέννα το 540. Ο Ιουστινιανός εγκατέστησε έξαρχους ως τοποτηρητές της αυτοκρατορικής εξουσίας του και όρισε τη Ραβέννα δεύτερη πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας, απόφαση καθοριστική για την ανάδειξή της σε σπουδαίο πνευματικό και καλλιτεχνικό κέντρο της Ιταλίας.

Ποιες οι συνέπειες από την κατάκτηση των εδαφών της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας;

α) Η μεσογειακή παντοκρατορία των Βυζαντινών δεν κράτησε για πολύ, ανέδειξε όμως το Βυζάντιο ως τη μόνη μεγάλη ευρωπαϊκή δύναμη της εποχής.

β) Η βυζαντινή κατοχή κάθε άλλο παρά ευπρόσδεκτη ήταν σ’ αυτές της περιοχές και ιδιαίτερα στη Ρώμη και στον πάπα, ο οποίος έπρεπε πλέον να πολιτεύεται σύμφωνα με τις επιταγές του Βυζαντινού αυτοκράτορα.

γ) οι εκστρατείες στη Δύση εξάντλησαν τα οικονομικά του κράτους και υπονόμευσαν την άμυνα του Βυζαντίου στα άλλα δύο μέτωπα.

i) Στην Ανατολή η σασσανιδική Περσία κατάφερε να αποσπάσει σημαντικά εδάφη από το Βυζάντιο, για την επιστροφή των οποίων ο Ιουστινιανός κατέβαλε βαριά οικονομικά ανταλλάγματα.

ii) Στη Βαλκανική τα Σλαβικά φύλα πιεζόμενα από τους Αβάρους, απογόνους των Ούννων, και πλαισιωμένα από Βούλγαρους παραβίασαν το σύνορο του Δούναβη και άρχισαν επιδρομές στα μέσα του 6ου αιώνα, οι οποίες ερήμωσαν τη νότια Βαλκανική μέχρι την Πελοπόννησο. Η κάθοδος των Σλάβων στα μέσα του 6ου αιώνα προετοίμασε τη μόνιμη εγκατάσταση τους στο μεγαλύτερο μέρος των Βαλκανίων, ωστόσο με πολλές διακυμάνσεις, ως προς τα εδάφη που έλεγχαν σε κάθε χρονική περίοδο. Πάντως η σλαβική κατάκτηση απέκοψε προσωρινά από τη στεριά τις βυζαντινές κτήσεις στη Δύση από τον κύριο κορμό της αυτοκρατορίας στη Μικρά Ασία.

                         Η εσωτερική πολιτική του Ιουστινιανού

Η εξουσία του Ιουστινιανού στο εσωτερικό εδραιώθηκε μετά τη Στάση του Νίκα (532).

α) Ο αυτοκράτορας αναμόρφωσε τη διοίκηση και τον κρατικό μηχανισμό καταργώντας την εξαγορά των δημόσιων αξιωμάτων και θεσπίζοντας έμμισθες θέσεις.

β) Δημιούργησε ένα συγκεντρωτικό σύστημα διακυβέρνησης καταργώντας συμβούλια και θεσμούς αυτοδιοίκησης των πόλεων που ίσχυαν για αιώνες.

γ) Ιστορική υπήρξε η συμβολή του στην κωδικοποίηση του ρωμαϊκού δίκαιου και όλων των νόμων και νομολογιών μέχρι την εποχή του. Ο Iουστινιάνειος Κώδικας, τον οποίο γνώρισαν τον 11ο αιώνα στη Δυτική Ευρώπη, αποτέλεσε τη βάση για τη σύγχρονη ευρωπαϊκή νομοθεσία.

δ) Ενισχύθηκε σημαντικά η θέση του αυτοκράτορα απέναντι στη γαιοκτητική αριστοκρατία και προβλήθηκε η θεοποίηση του αυτοκράτορα. Η βασιλική αυλή αυξήθηκε σημαντικά και άρχισε να εφαρμόζεται ένα ανατολικής προέλευσης πρωτόκολλο και τελετουργικό τυπικό. Από τον 6ο αιώνα και εξής ο Βυζαντινός αυτοκράτορας αποκτούσε όλο και περισσότερες δικαιοδοσίες και ισχύ, ανάλογες με εκείνες ενός βασιλιά της ανατολής που είχε απόλυτη εξουσία.

ε) Εργάστηκε εντατικά για την εμπέδωση της ειρήνης στην εκκλησία,

στ) Εγκαινίασε ένα ευρύ πρόγραμμα ανέγερσης χριστιανικών ναών με αποκορύφωμα της οικοδομικής του δραστηριότητας την Αγία Σοφία στην Κωνσταντινούπολη, ένα από τα λαμπρότερα δείγματα της παγκόσμιας αρχιτεκτονικής.

Ποια προβλήματα αντιμετώπισε ο Ιουστινιανός στην εσωτερική του πολιτική;

α) τη Στάση του Νίκα (532), μια λαϊκή επανάσταση που ξεκίνησε από τις ομάδες του ιπποδρόμου και καταπνίγηκε στο αίμα από το στρατό,

β) το Μονοφυσιτισμό τον οποίο αντιμετώπισε συγκαλώντας την Δ' Οικουμενική Σύνοδο της Χαλκηδόνας (451 μ.X.) και τον καταδίκασε, θεωρώντας τον εαυτό του ως τον «χριστιανικότερο αυτοκράτορα» που είχε υπάρξει ποτέ,

γ) τους αλλόθρησκους, εναντίον των οποίων άσκησε αυταρχική πολιτική διώκοντας τους ειδωλολάτρες (εθνικούς) και τους εβραίους.

 Ποια είναι τα αποτελέσματα της εσωτερικής πολιτικής του Ιουστινιανού;

- Η πολιτική κατά του μονοφυσιτισμού και η επιβολή βαριάς φορολογίας ενίσχυσε ένα μόνιμο αίσθημα δυσαρέσκειας των κατοίκων της Συρίας, της Παλαιστίνης και της Αιγύπτου προς την κεντρική εξουσία της Κωνσταντινούπολης και τους κατέστησε εύκολη λεία για τους Πέρσες και τους Άραβες κατά τον 7ο αιώνα.

- Το ευρύ πρόγραμμα ανέγερσης χριστιανικών ναών με αποκορύφωμα την οικοδόμηση της Αγίας Σοφίας στην Κων/πολη, τόνωσε το θρησκευτικό αίσθημα των κατοίκων.

Οι εξωτερικοί εχθροί του Βυζαντίου από τον 6ο ως τον 9ο αιώνα

Τα πλούσια εδάφη και οι ανθηρές πόλεις του Βυζαντίου προκαλούσαν πάντοτε τον φθόνο των γειτόνων του.

α) Έτσι οι Πέρσες, οι Άραβες και οι Σελτζούκοι Τούρκοι εποφθαλμιούσαν τη Μικρά Ασία, την Εγγύς Ανατολή και τα μεγάλα νησιά του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου,

β) Για τα βυζαντινά εδάφη της Βαλκανικής η απειλή προερχόταν από τους Αβάρους, τους Σλάβους και τους Βούλγαρους.

Κατά τον 7ο, τον 8ο και τον 9ο αιώνα η Βυζαντινή Αυτοκρατορία υπέστη μεγάλες απώλειες και συρρικνώθηκε στα εδάφη της στην κυρίως Ελλάδα και στη Μικρά Ασία. Χάνοντας οριστικά προς όφελος των Αράβων ιστορικά εδάφη και πόλεις, όπως η Ιερουσαλήμ, η Αλεξάνδρεια και η Αντιόχεια (έδρες πατριαρχείων), το Βυζάντιο μετατράπηκε σταδιακά σε μια ελληνική αυτοκρατορία με το Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης να κατέχει πλέον αδιαφιλονίκητα τα πρωτεία στα θρησκευτικά ζητήματα και στην εκκλησιαστική τάξη, τουλάχιστον στην Ανατολή.

Εξάλλου τον 7ο αιώνα τερματίστηκε η βυζαντινή κυριαρχία στη Δύση με εξαίρεση τη Σικελία, τη Μπολόνια, τη Ραβέννα και τη Βενετία.

 Γιατί ονομάστηκε ο Ηράκλειος στρατιώτης-αυτοκράτορας;

Κυρίαρχη μορφή του πρώτου μισού του 7ου αιώνα υπήρξε ο αρμενικής καταγωγής αυτοκράτορα Ηράκλειος (610-641). Ήταν ο στρατιώτης-αυτοκράτορας, αφού οδηγούσε ο ίδιος το στρατό του εναντίον των Περσών. Τεράστιας σημασίας για το ηθικό των Βυζαντινών ήταν η ανακατάληψη των πόλεων που είχαν κατακτηθεί από τους Άραβες και πάνω απ' όλα η επιστροφή του Τιμίου Σταυρού που είχαν αρπάξει οι Πέρσες.

 Ποιες αλλαγές επέβαλε ο Ηράκλειος στην αυτοκρατορία;

Οι αλλαγές που επέβαλε ο Ηράκλειος στην Αυτοκρατορία ήταν:

α) η χρήση της ελληνικής γλώσσας,

β) αντικατάσταση του ρωμαϊκού τίτλου «αυτοκράτωρ» με τον ελληνικό όρο «βασιλεύς», τον οποίο εξάλλου χρησιμοποιούσαν και οι Πέρσες.

 Πώς ο Ηράκλειος αναδείχτηκε σε δεινό διπλωμάτη;

Ο Ηράκλειος αναδείχθηκε και σε δεινό διπλωμάτη, καθώς κατάφερε να καταστήσει τους Χαζάρους ουδέτερους, το χανάτο (βασίλειο) των οποίων καταλάμβανε την Κεντρική Ασία, και να αντιμετωπίσει έτσι ευκολότερα τους Πέρσες.

 Ποια προβλήματα είχε ν’ αντιμετωπίσει η αυτοκρατορία από τον 7ο μέχρι τον 9^ο αι;

α) Στις αρχές του 7ου αιώνα εμφανίστηκε μια άλλη μεγάλη δύναμη που έμελλε να κυριαρχήσει για αιώνες στο χώρο της Μεσογείου, από την Εγγύς Ανατολή μέχρι την ιβηρική χερσόνησο, και εκμεταλλευόμενη την αμοιβαία εξασθένηση των Βυζαντινών και των Περσών από τους μεταξύ τους πολέμους άρχισε επιδρομές το 634 και κατέλαβε μέσα σε λίγα χρόνια τη Συρία, την Παλαιστίνη και την Αίγυπτο. Ήταν το Ισλάμ και οι Άραβες, οι οποίοι μάλιστα φτάνοντας μέχρι την Κωνσταντινούπολη, την πολιόρκησαν για τέσσερα χρόνια (674-678). Οι επιδρομές τους συνεχίστηκαν και τον 8ο αιώνα στη Μικρά Ασία ενώ πολιόρκησαν την Κωνσταντινούπολη (717-721) για ακόμα μια τετραετία χωρίς επιτυχία.

β) Στις αρχές του 9ου αιώνα κατέλαβαν στρατηγικού χαρακτήρα βυζαντινές κτήσεις όπως η Κρήτη (816), η Σικελία (831) και το Μπάρι.

γ) Την ίδια περίοδο στη Βαλκανική το βουλγαρικό βασίλειο εμφανιζόταν ως απειλητικός ανταγωνιστής του Βυζαντίου. 

  Ποια η εσωτερική πολιτική της δυναστείας των Ισαύρων;

Στα χρόνια της βασιλείας του Λέοντος Γ' αναδιοργανώθηκε η διοίκηση και η άμυνα του κράτους. Τα σημαντικότερα μέτρα ήταν :

α) η διαίρεση του κράτους σε «θέματα», διοικητικές και στρατιωτικές περιφέρειες,

β) ο σαφής καθορισμός του αριθμού και των αρμοδιοτήτων των αξιωματούχων των ανακτόρων και

γ) τέλος η δημιουργία ενός αξιόμαχου στρατεύματος από στρατιώτες καλλιεργητές.

Η εικονομαχία

Η εικονομαχία, όπως δηλώνει και η λέξη, ήταν μια διαμάχη για τις εικόνες, η οποία όμως έλαβε ανεξέλεγκτες διαστάσεις και εξελίχθηκε σε εμφύλια σύγκρουση που ταλάνισε το Βυζάντιο από τις αρχές του 8ου ως τα μέσα του 9ου αιώνα.

Αιτία: Η μαζική και απόλυτη λατρεία των εικόνων, στις οποίες αποδίδονταν μαγικές ιδιότητες από τους πιστούς και η οποία είχε ανησυχήσει την κοσμική και εκκλησιαστική ηγεσία της αυτοκρατορίας, η οποία έβλεπε στην εικονολατρία την απειλή της ειδωλολατρίας.

Το περιεχόμενο του φαινομένου: Η εικονομαχία, πέρα από το θεολογικό περιεχόμενο της, είχε σαφείς κοινωνικές και γεωγραφικές αναφορές, εκφράζοντας τη διάσταση δυο κόσμων της αυτοκρατορίας.

Η κοινωνική βάση: Στους εικονολάτρες συγκαταλέγονταν τα φτωχά στρώματα, οι γυναίκες, οι μοναχοί και οι κάτοικοι της Ελλάδας, ενώ οι εικονοκλάστες είχαν γερά ερείσματα στο αυτοκρατορικό περιβάλλον, στην αριστοκρατία και στις ανατολικές επαρχίες, όπου οι επιρροές του μονοφυσιτισμού και των αφηρημένων θρησκευτικών αντιλήψεων του ιουδαϊσμού και του ισλαμισμού ήταν ισχυρότερες.

Η αντιμετώπιση του θέματος των εικόνων : Με εξαίρεση το τελευταίο τέταρτο του 8^ου αιώνα, όπου επικράτησε μια ήπια και συναινετική πολιτική στο θέμα των εικόνων υπό την επιρροή της αυτοκράτειρας Ειρήνης, η περίοδος από το 726 έως το 842 σημαδεύτηκε από μια άγρια πολιτική μισαλλοδοξίας και διωγμών των εικονολατρών.

Η λύση στο πρόβλημα των εικόνων:

Η επίσημη αναστήλωση των εικόνων το 843, η οποία ήταν αποτέλεσμα συμβιβασμού που δεχόταν το βαθύτερο νόημα που εξέφραζαν οι εικόνες και το οποίο επέφερε την εσωτερική γαλήνη, αποτέλεσε το έναυσμα για μια αναγέννηση του βυζαντινού κράτους και του ελληνικού πολιτισμού.