Συμβολισμός - Σαρλ Μπωντλαίρ

                            Συμβολισμός - Σαρλ Μπωντλαίρ

Ο συμβολισμός αποτελεί λογοτεχνικό /καλλιτεχνικό ρεύμα ή κίνημα που ξεκίνησε από τη Γαλλία γύρω στα 1880. Επηρέασε σε μεγαλύτερο βαθμό την ποίηση και σε μικρότερο τη μουσική και τη ζωγραφική (ιμπρεσιονισμός). Γεννήθηκε ως αντίδραση στην ψυχρότητα του παρνασσισμού και αποτελεί  κατά κάποιον τρόπο επιστροφή στο ρομαντισμό. Για τον λόγο αυτό συχνά χαρακτηρίζεται ως νεορομαντισμός. Συνδυάζει την εσωτερικότητα και το λυρισμό του ρομαντισμού, χωρίς όμως το στόμφο και την υπερβολική αισθηματολογία.

Πατέρας του συμβολισμού θεωρήθηκε ο Γάλλος ποιητής Μπωντλαίρ. Στο συμβολισμό ανήκουν οι λεγόμενοι «Ποιητές της παρακμής» ή «Καταραμένοι ποιητές», όπως είναι ο Μαλαρμέ, Ρεμπό, Βαλερύ, Βερλέν, Λεφόργκ, κ.ά.

Τα κύρια χαρακτηριστικά του συμβολισμού

• Ø Η ποίηση του συμβολισμού χαρακτηρίζεται από εσωτερικότητα, είναι ποίηση της ψυχικής διάθεσης και των συναισθημάτων. Τα αντικείμενα-πράγματα του εξωτερικού κόσμου, ιδιαίτερα τα στοιχεία της φύσης, γίνονται σύμβολα και αντιστοιχούν στις εσωτερικές, στις ψυχικές καταστάσεις και διαθέσεις του ποιητικού υποκειμένου
• Ø Χαρακτηρίζεται από υποβλητικότητα, θολή και ρευστή ατμόσφαιρα, από ασάφεια. Οι ιδέες και τα συναισθήματα δεν λέγονται καθαρά, αλλά υποβάλλονται μέσω εικόνων-συμβόλων, υπαινίσσονται.  Είναι ποίηση υπαινικτική που γοητεύει τη φαντασία.

Αγαπημένα θέματα και εκφραστικά μέσα των συμβολιστών

• Ø Η απαισιοδοξία, η μελαγχολία και η θλίψη,  το ανεκπλήρωτο του έρωτα, η απώλεια και η νοσταλγία.

• Ø Εικόνες, παρομοιώσεις και μεταφορές από τις εποχές της φύσης, ιδιαίτερα το φθινόπωρο, τα λουλούδια, η ομίχλη, οι φεγγαρόφωτες βραδιές, η τρικυμισμένη θάλασσα, κ.ά.

• Ø Χαρακτηρίζεται από μουσικότητα. Η συμβολιστική ποίηση στηρίζεται στην ηχητική μαγεία των λέξεων. Οι πρώτοι συμβολιστές ποιητές προτιμούν τις ολιγοσύλλαβες λέξεις και τους ολιγοσύλλαβους στίχους. Χρησιμοποιούν επαναλήψεις λέξεων ή φράσεων ή στίχων. Επαναλαμβανόμενα μουσικά μοτίβα.

• Ø Βαθμιαία και σταδιακά οι συμβολιστές ποιητές απομακρύνονται από τη μορφή της παραδοσιακής ποίησης (μέτρο, στροφές με ίσο αριθμό στίχων, ισοσύλλαβο στίχο, ομοιοκαταληξία) και μεταβαίνουν προς τη νεωτερική ποίηση και το μοντερνισμό. Ο στίχος τους «απελευθερώνεται», γίνεται «απελευθερωμένος» και αργότερα «ελεύθερος.
   
   

                          Σαρλ Μπωντλαίρ

  Σαρλ Πιερ Μπωντλαίρ (Charles Pierre Baudelaire, 1821-1867), ένας μεγάλος ποιητής, ερωτευμένος με τη σκοτεινή πλευρά της τέχνης, μέσω της οποίας προσπάθησε να φωτίσει μονοπάτια δύσβατα στο χαοτικό μυαλό του θέλοντας να αποτυπώσει την απόλαυση αλλά και τη βαναυσότητα της ζωής ως απόρροια η μία της άλλης. Αποτέλεσε μεταβατικό σταθμό στην τέχνη, ανοίγοντας τον δρόμο από τον ρομαντισμό στην νεότερη συναισθηματική και εγκεφαλική ποίηση. Γεννημένος το 1821, ο Μπωντλαίρ είναι μια από τις πιο νοσηρές ποιητικές προσωπικότητες. Εντάσσεται στη κίνηση της αισθητικής καθαρότητας των τελών του 19ου αι., τον αισθητισμό. Μαχητής του δόγματος “η τέχνη υπέρ της τέχνης”( l’art pour l’art), θίγει θέματα όπως η ανία, η ματαιότητα, η νοσηρότητα και η εμπειρία της στιγμής.

  Σήμερα, ο Σαρλ Μπωντλαίρ συγκαταλέγεται μεταξύ των κορυφαίων ποιητών της Γαλλίας αλλά και της παγκόσμιας λογοτεχνίας, με το όνομά του να βρίσκεται μεταξύ των Κλασικών. «Ο Σαρλ Μπωντλαίρ είναι ο πρώτος οραματιστής, ο βασιλεύς όλων των ποιητών, ένας θεός» είπε γι’ αυτόν ο νεαρός Rimbaud ενώ χαρακτηρίστηκε «Δάντης μιας παρηκμασμένης εποχής».

  Επηρέασε πολλούς σύγχρονους και μεταγενέστερους ομότεχνούς του (διακειμενικές σχέσεις μαζί του εντοπίζονται και στους δικούς μας Κ. Π. Καβάφη και Κ. Γ. Καρυωτάκη)

  Ο Γάλλος ποιητής, μεταφραστής και κριτικός τέχνης, σημάδεψε με το έργο του την παγκόσμια λογοτεχνία και τον γαλλικό συμβολισμό. Επιπλέον o Σαρλ Μπωντλαίρ υπήρξε μεγάλος θαυμαστής του έργου του Edgar Allan Poe στη Γηραιά Ήπειρο, το οποίο και διαδόθηκε χάρη στις μεταφράσεις του «καταραμένου ποιητή», όπως αποκαλείται.

  Το κυριότερο έργο του, Τα Άνθη του Κακού (πρωτότυπος τίτλος στα γαλλικά Les Fleurs du Mal), είναι συλλογή ποιημάτων που αναφέρονται  στους κατοίκους της μεγαλούπολης και την ανία που περιστασιακά αισθάνονται. Πρωτοκυκλοφόρησε σε τρεις διαφορετικές εκδόσεις μεταξύ 1857 και 1868. Εξαιτίας της πρώτης έκδοσης ο Μπωντλαίρ καταδικάστηκε για προσβολή δημοσίας αιδούς και έξι από τα ποιήματα του απαγορεύτηκαν. Επηρέασε το έργο των Mallarmé, Valéry, Rimdaud και αναγνωρίζεται σήμερα ως η απαρχή της μοντέρνας ευρωπαϊκής ποίησης. 

  Η δομή του έργου

  Η συλλογή αποτελείται από σύντομα ποιήματα, που είναι κατανεμημένα σε πέντε (το 1857) ή έξι (το 1861, 1868) κεφάλαια με αλληγορικούς τίτλους (Spleen et Idéal, Tableaux parisiens, Le Vin, Fleurs du Mal, Révolte, La Mort). Η δομή του αυτή δίνει στην ποιητική συλλογή μια πολύπλοκη και καλοσυντεθειμένη αρχιτεκτονική. Το ύφος των ποιημάτων κυριαρχείται από μελαγχολικά συναισθήματα του ρομαντισμού, γεμάτα άγχος και κατάθλιψη. Η πραγματικότητα της μεγαλούπολης όπως μας την παρουσιάζει ο Μπωντλαίρ είναι στο στυλ του ανερχόμενου ρεαλισμού και, αντίθετα με τον κλασικό ρομαντισμό, άσχημη και αρρωστημένη. Οι χαρακτήρες ταλαντεύονται μεταξύ των σκοτεινών δυνάμεων του καλού και του κακού.

  Συνεχίζοντας με βασικό θέμα το fin de siècle (τέλος του κόσμου, κυρίως του δυτικού πολιτισμού και της βάσης του, της καρτεσιανής λογικής) στα 1869 εκδίδει τα Ποιήματα σε πρόζα (Poems en prose) ποίηση σε πεζό, με τον τίτλο Η μελαγχολία του Παρισιού (Le Spleen de Paris).

  Ένα πολύ γνωστό ποίημα του Μπωντλαίρ είναι το Άλμπατρος. Για τον Μπωντλαίρ το πουλί άλμπατρος συμβολίζει τη διπλή φύση του ανθρώπου που καρφωμένος στη γη, ονειρεύεται να ανέβει ψηλά στο άπειρο, όπως επίσης και τον ποιητή που νιώθει όμορφα όταν ασχολείται με την ποίηση και τη δημιουργία, αλλά ασφυκτιά μέσα στην καθημερινότητα.

                              Άλμπατρος

  Συχνά για να περάσουνε την ώρα οι ναυτικοί
  άλμπατρος πιάνουνε, πουλιά μεγάλα της θαλάσσης,
  που ακολουθούνε σύντροφοι, το πλοίο, νωχελικοί
  καθώς γλιστράει στου ωκεανού τις αχανείς εκτάσεις.

  Και μόλις στο κατάστρωμα του καραβιού βρεθούν
  αυτοί οι ρηγάδες τ’ ουρανού, αδέξιοι, ντροπιασμένοι,
  τ’ αποσταμένα τους φτερά στα πλάγια παρατούν
  να σέρνονται σαν τα κουπιά που η βάρκα τα πηγαίνει.

  Πώς κείτεται έτσι ο φτερωτός ταξιδευτής δειλός!
  Τ’ ωραίο πουλί τι κωμικό κι αδέξιο που απομένει!
  Ένας τους με την πίπα του το ράμφος του χτυπά
  κι άλλος, χωλαίνοντας, το πώς πετούσε παρασταίνει.

  Ίδιος με τούτο ο Ποιητής τ’ αγέρωχο πουλί
  που ζει στη μπόρα κι αψηφά το βέλος του θανάτου,
  σαν έρθει εξόριστος στη γη και στην οχλοβοή
  μέσ’ στα γιγάντια του φτερά χάνει τα βήματά του.

  μετ. Αλέξανδρος Μπάρας (1906-1990)

  Το πεζό ποίημα Μεθύστε μιλά για το βάρος του χρόνου που κυλά αδυσώπητα, για τα βάσανα της καθημερινότητας που είναι αβάσταχτα, για την ανάγκη του ανθρώπου να ξεφύγει από αυτά, να νιώσει καλύτερα καταφεύγοντας στο ποτό, την ποίηση, τη δημιουργία.

                                             ΜΕΘΥΣΤΕ

  Πρέπει να είστε πάντα μεθυσμένοι. Αυτό είναι το παν: είναι το μοναδικό ζήτημα. Για να μη νοιώθετε το τρομερό φορτίο του Χρόνου που τσακίζει τους ώμους σας και σας γέρνει προς τη γη, πρέπει να μεθάτε χωρίς ανάπαυλα.

  Αλλά από τι; Από κρασί, από ποίηση ή από αρετή, όπως προτιμάτε. Αλλά μεθύστε.

  Και αν κάποτε, στα σκαλοπάτια ενός μεγάρου, πάνω στο πράσινο χορτάρι ενός χαντακιού, μέσα στη μελαγχολική μοναξιά του δωματίου σας, αν ξυπνήσετε, αφού η μέθη θα έχει ήδη ελαττωθεί ή εξαφανιστεί, ρωτήστε τον άνεμο, το κύμα, το αστέρι, το πουλί, το ρολόι, ό,τι φεύγει, ό,τι αναστενάζει, ό,τι κυλάει, ό,τι τραγουδάει, ό,τι μιλάει, ρωτήστε τι ώρα είναι∙ και ο άνεμος, το κύμα, το αστέρι, το πουλί, το ρολόι, θα σας απαντήσουν: «Είναι ώρα για να μεθύσετε! Για να μην είστε οι βασανισμένοι σκλάβοι του Χρόνου, μεθάτε αδιάκοπα. Από κρασί, από ποίηση ή από αρετή, όπως προτιμάτε.»

  Συλλογή Η μελαγχολία του Παρισιού (Le Spleen de Paris),

  μετ. Στέργιος Βαρβαρούσης

  Στο πεζό ποίημα Τα παράθυρα ο Μπωντλαίρ κάνει την ανατροπή. Συνήθως κοιτάζουμε έξω από το παράθυρο. Ο Μπωντλαίρ προσπαθεί να διακρίνει μέσα από το κλειστό παράθυρο και να εισχωρήσει στα μύχια του εσωτερικού κόσμου του άλλου, που είναι η εικόνα του ίδιου του εαυτού μας. Ο ποιητής ψάχνει με τον τρόπο αυτό την ταυτότητα του εαυτού.

                                       Τα παρΑθυρα     

  Εκείνος που κοιτάζει έξω μέσα από ένα ανοιχτό παράθυρο, ποτέ δεν βλέπει τόσα όσα εκείνος που ένα κλειστό παράθυρο κοιτάζει. Τίποτα πιο βαθύ, πιο μυστηριακό, πιο μεστό, πιο ερεβώδες, πιο εκθαμβωτικό από ένα παράθυρο που φωτίζει ένα κερί. Όσα βλέπουμε κάτω απ’ το φως του ήλιου είναι λιγότερο ενδιαφέροντα απ’ όσα ξετυλίγονται πίσω από ένα τζάμι.

  Μέσα σ’ αυτή την τρύπα μαύρη ή φωτεινή υπάρχει ζωή, ονειρεύεται η ζωή, υποφέρει η ζωή.

  Πέρα απ’ τις στέγες των σπιτιών που κυματίζουν, διακρίνω μιαν ώριμη γυναίκα, γεμάτη ήδη με ρυτίδες, φτωχή, πάντα σκυμμένη πάνω από κατιτί. Ποτέ δεν βγαίνει έξω. Από το πρόσωπο της, από τα ρούχα της, από τις κινήσεις της, με πολύ λίγα πράγματα, ξανάφτιαξα την ιστορία  αυτής της γυναίκας, ή μάλλον το μύθο της. Που και που τη διηγούμαι στον εαυτό μου και κλαίω.

  Με ένα φτωχό γέρο θα μπορούσα να κάνω το ίδιο, να ξαναφτιάξω τη δική του ιστορία με την ίδια ευκολία.

  Κοιμάμαι γεμάτος περηφάνια που έζησα και υπέφερα μέσα από κάποιους άλλους.

  Ίσως μου πείτε: «Είσαι σίγουρος πως αυτή η ιστορία είναι αληθινή;» Τι σημασία έχει ποιά είναι η πραγματικότητα τοποθετημένη έξω από εμένα, αν με βοήθησε να ζήσω, να αισθανθώ ότι υπάρχω κι ότι είμαι αυτό που είμαι;

               Συλλογή Μικρά ποιήματα σε πρόζα, 1869

                            μετ. Βασιλεία Πλαστήρα